Halid bin Bermek Kimdir? Abbasilerin İlk Veziri ve Bermekilerin Kurucusu
Bu ailenin Müslüman olarak bilinen ilk üyesi Halid bin Bermek'tir. Ne zaman Müslüman olduğuna dair kesin bilgi yoktur. Kuteybe bin Müslim'in Horasan seferleri sırasında İslam'ı kabul ettiğine dair rivayetler zayıftır. Şerefname'ye göre ise aile, Sa'd bin Ebi Vakkas tarafından Şam'a getirilmiş ve Hicri 647-650 yılları arasında baskı altında kalmadan İslam ile şereflenmiştir.
Abbasi İhtilalindeki Rolü ve Yükselişi
Halid bin Bermek, 100/718 yılında Horasan bölgesinde başlayan Abbasi ihtilal hareketi içerisinde aktif olarak yer aldı. Hareketin en önemli idari mekanizmalarından Nükaba birimine kabul edildi. Abbasilerin ilk halifesi Seffah döneminde büyük itibar gördü. Çocukları ve ailesinin diğer fertleri de devlet kademelerinde yükseldi.
Zamanının büyük alimlerinden biri olan Halid, tıp ilminde usta, Beni Abbas hükümetinin ileri gelenlerinden, faziletli, asil, cömert ve bilgili bir insan olarak kabul ediliyordu. Seffah onu vezirliğe seçti ve kalbinde her zaman özel bir yeri vardı. Seffah, Halid'i o kadar severdi ki, kızı Reyta ile Halid'in kızı aynı odada yan yana yatardı. Bu yakınlık, Halife'nin vezirine gösterebileceği en büyük iltifattı.
Devlet Adamlığı ve Yöneticilik Vasıfları
Pek çok tarihçi eserlerinde Halid'in niteliklerini övmüştür. Mesudi, Halid'in soyundan gelenlerin atalarının konumuna ulaşamadıklarını yazar. Ebu'l-Kasım bin Gassan: "Halid Barmaki hediyelerle, cömertlikle ve sadakatle dünyanın lideriydi. Asil ve şerefli tavrıyla tanınıyordu." der.
Mansur'un Bağdat'ın inşası sırasında Kisra Kemeri'ni yıkıp malzemelerini kullanmak istediği rivayet edilir. Bu konuyu Halid ile istişare etmiş, Halid maliyetin çok yüksek olacağını söyleyerek karşı çıkmıştır. Mansur önce kabul etmeyip yıkıma başlasa da maliyet artınca durdurmayı düşünür. Halid bu kez de "Halk, Halife'nin Kisra Kemeri'ni yok etmeyi başaramadığını söyler" diyerek devam edilmesini savunur. Bu olay onun ileri görüşlülüğünü gösterir.
Valilikleri ve Askeri Başarıları
H. 143'te Kürt isyanını bastırdıktan sonra Musul valiliğine atandı. Bu görev sırasında iki kardeşi Hasan ve Süleyman da onun vekili oldu. 143-147 yılları arasında Taberistan'ın idaresini elinde bulundurdu ve aynı dönemde Damavend bölgesindeki "Masamghan" yönetimini ortadan kaldırdı.
Bu sırada torunu Fazl bin Yahya doğmuş ve Harun Reşid'in süt kardeşi olmuştur. Halife Mehdi, Halid'in oğlu Yahya bin Halid'i Harun'u yetiştirmekle görevlendirmiştir. Taberi'ye göre Halid'in eşi, Halife Seffah'ın kızı Reyta'yı emzirmiş, Halife'nin eşi de Halid'in kızını emzirmiştir.
Halid iki kez Musul valiliğine atandı ve ömrünün sonuna kadar bu görevi sürdürdü. 160/776 yılında Bizans'a yapılan seferde komutanlık yaptı ve Samalo kuşatmasında büyük kahramanlık gösterdi.
Abbasi Devleti'ndeki Görevleri ve Vefatı
İhtilal ordusu başkomutanı Kahtaba bin Şebib'in ordusunda önde gelen komutanlardan biri oldu. Cürcan şehrinin ele geçirilmesinden sonra ganimetlerin taksimi görevi Halid bin Bermek'e verildi. Abbasilerin ilk veziri Ebu Seleme el-Hallal'in Recep 132/Şubat-Mart 750'de suikasta kurban gitmesinin ardından, Halife Halid'i Harac Divanı'nın başına getirdi.
Halid bin Bermek, Bağdat şehrinin kurulmasında büyük gayret gösterdi. Halife Mansur tarafından 158/774 tarihinde Musul yöneticiliğine atandı. Halife Mehdi tarafından 163/779 tarihinde Harun Reşid'in eğitimi ve ona tahsis edilen yerlerin idaresi ile görevlendirildi. Halid, 165/781 tarihinde vefat ettiğinde geride tecrübe sahibi oğlu
Yahya bin Halid'i bıraktı.
Bermekilerin Kökeni: Belh ve Budist Bağlantısı
Yeni imparatorluk yönetiminin şekillenmesinde
Bermekiler çok etkiliydi. Aşiretin reisi Halid el-Bermeki, Kuzey Afganistan’daki Belh şehrinde bulunan Nawbahar Budist manastırıyla güçlü bağlara sahipti. Bu manastır Orta Asya'nın Budist yükseköğrenim merkeziydi. Sorumluluğu "Bermek" unvanlı bir rahip soyuna verilmişti ve bu unvan aile adına dönüştü. Halid manastırın başrahibinin oğluydu. Babası bürokratik işlerinin yanı sıra çeşitli Sanskritçe metinlerin tercümesine de nezaret etmişti.
705 yılı civarında İslam’ı benimseyen aile, devlet işlerinde önemli rol oynamaya başladı. Halid el-Bermeki son Emevi halifesinin ordusuna komuta ediyordu. Irak’ta hizmet vermiş, fakat ayrılarak Horasan isyanının başını çeken Ebu Müslim’e katılmıştı.
749’da Ebu’l-Abbas Seffah Kûfe’de halife ilan edildiğinde Halid onun başkâtibi oldu. 751’de Beyt’ül-mâl idaresine getirildi. Halid’in yaptığı yenilikler arasında vergileri ana hesap defterlerine kaydetmek vardı. Dindar, akıllı, becerikli, bilgili ve insancıl biri olarak tanımlanan Halid çeyrek yüzyıldan fazla önemli yetkiler kullandı ve ailesinin servet ve gücünün temellerini oluşturdu.
Bağdat’ı kurma şerefi Mansur’a atfedilse de planları çizen ve Mansur’u Ktesifon’u yerle bir etmekten vazgeçiren Halid’di. Mansur şehre egemen olan büyük Kisra Kemeri'nin taşlarını yağmalamak istiyordu. Halid, yeni metropolün yanında burayı “metruk bir harabe” olarak koruması halinde Mansur’un saygınlığını artıracağına ikna etti. Mansur Halid’e İran’daki Fars eyaleti ve daha sonra Taberistan valiliği gibi önemli görevler de verdi.
Önemli Görevleri ve Mirası
- Başkâtiplik: Halife Seffah'ın başkâtibi
- Beyt’ül-mâl: Maliye teşkilatının kurucusu
- Valilikler: Fars, Taberistan, Musul valisi
- Bağdat'ın Planlanması: Şehrin mimarı
- Veliaht Eğitimi: Harun Reşid'in yetiştirilmesinden sorumlu
Bermekiler hizmetleri sırasında büyük servet biriktirmiş, Bağdat’ın doğusunda, Dicle kıyılarında muhteşem saraylar inşa etmişti.
Kaynaklar: Taberî Tarihi, Mesudî - Mürûcü'z-Zeheb, İbn Hallikân - Vefeyâtü'l-A'yân,
İslam Ansiklopedisi
İlgili Yazılar
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder