EBU ABDULLAH ŞEHABEDDİN MUHAMMED

  

Ebu Abdullah Şihabüddin Muhammed Zilani'nin Hayatı(Kadı Şehabeddin)

Şehabuddin Muhammed Zilani'nin Seceresi:

Yahya (Muhammed El Şafii)

   ↓

   İsa Bey

   ↓

ŞEMS(Şemsül Mülk Emir Cafer)

   ↓

____________________

↓                                  ↓

Se'adad                  Emir Bey

↓                                  ↓

Ebu Abbas Halil         Ahmet Bey

El-Hubi

↓

Şemseddin

Ebu Abbas Ahmed

↓

Şıhabeddin Muhammed Zilani

ŞİHÂBÜDDÎN EBÛ ABDİLLAH MUHAMMED B. AHMED B. HALÎL EL-HAVİYYÎ EL-MÜHELLEBÎ

Şemski Hanedanının bağlı olduğu  Ebu Muzaffer Şems'ül Mülk Emir Cafer(Halk Arasında Bilinen İsmi İle ŞEMS)'in Torunu Şemseddin Ebu Abbas Ahmed'in oğludur.

Dönemi: 626-693 / 1229-1294
Lakabı: Şihâbüddîn
Künyesi: Ebû Abdillah
Diğer isimleri: Arab diyarında Muhammed Zey-elfenûn veya Zeylânî; Fars Tarihi kitabında Muhammed Zey-elfânûnî veya Zilânî
Nisbesi: El-Haviyyî – ailesinin Hoy şehrinden Şam’a göç etmesi sebebiyle verilmiştir
Soy bağı: Ünlü Bermekî sülâlesine ismini veren Şemsü’l-Melik Emîr Ca‘fer’in (Şems) torunlarındandır

1. Nesebi ve Ailesi

İsmi, Muhammed bin Ahmed bin Halîl bin Se‘âde bin Ca‘fer bin Îsâ bin Muhammed el-Mühellebî el-Haviyyî’dir. Babası Şam kadısı Şemseddîn Ebu’l-Abbas Ahmed el-Hoyî bin Ebu’l-Abbâs Halîl bin Se‘âdet bin Şemsü’l-Mülk Emîr Ca‘fer (Şems) bin Îsâ bin Yahyâ idi. Silsilesi, Abbâsî vezirleri Bermekîlerden Şemsü’l-Melik Emîr Ca‘fer’e (Şems) ulaşır. “El-Haviyyî” nisbesi, ailenin İran’ın Hoy (Hûy) şehrinden Şam’a intikali sebebiyle kullanılmıştır.

2. Doğumu, Yetişmesi ve Tahsili

626 (m. 1229) senesinde Şam’da doğdu ve orada yetişti. Daha küçüklüğünde ilimle meşgûl olmaya başladı. On bir yaşında iken babası vefât etti. Babasının vefâtından sonra evinden ayrılıp Âdiliyye Medresesi’nde kaldı. Medresede geceleri devamlı ders çalışırdı.

Fıkıh, usûl-i fıkıh, hadîs, tefsîr, nahiv, lügat, edebiyat ve çeşitli ilimlerde büyük bir âlim olarak yetişti. Çok mes’eleyi ihtivâ eden büyük kitaplar yazdı. Yirmiden fazla ilimde âlim bir zât idi.

Hocaları: Daha küçük yaşında İbnü’l-Lettî, İbnü’l-Mukayyer, es-Sehâvî ve İbn-i Salâh’dan hâdîs-i şerîf dinledi. Osman bin Abdirrahman eş-Şehrezûrî İbn Salah (577-643/1181-1245)'ın Ulûmü'l-Hadîs (el-Mukaddime)'sini onun yanında manzum hale getirmiştir. İsfehan, Bağdad, Mısır ve Şam’daki âlimlerden icâzet aldı. İhtiyârlığında da ilim öğrenmeye ve öğretmeye devam etti.

3. Kadılık ve Müderrislik Görevleri

Kudüs, Besni, Kahire (Mısır) ve Şam’da kadılık yaptı. Mısır’da ve Şam’da ders verdi. Dimâgıyye Medresesi’nde ders okuttu.

Sonra Kudüs kadılığına ta’yin edildi. 657 (m. 1259) senesinde Haleb kadılığına getirildi. Sonra Kâhire kadılığına nakledildi. Kâdı Şihâbüddîn bin Zekî’den sonra Şam kadılığına getirildi. Kendisinin faziletleri, üstün vasıfları çoktur. Sağlam bir i’tikâda sahipti. Selef-i sâlihînin yolundan hiç ayrılmadı. Ahlâkı ve görünüşü çok güzeldi. İbâreleri ve sözleri çok fasih idi.

Görev kronolojisi:

Tarih	Görev	Yer
Küçük yaşta	Müderris	Dimâgıyye Medresesi, Şam
?	Kadı	Kudüs
?	Kadı	Besni
657/1259	Kadı	Haleb
?	Kadı	Mâhille
?	Kadı	Kâhire
Kadı Şihâbüddîn b. Zekî’den sonra	Başkadı (Kâdılkudât)	Şam
Vefatına kadar	Müderris	Âdiliyye, Gazâliyye, Şâmiyetü’l-Berrâniyye Medreseleri

4. İlmî Şahsiyeti ve Metodolojisi

Kâdı Şihâbüddîn hazretleri, çok çeşitli ilimlerde âlim bir zât idi. Yirmiden fazla büyük kitap yazdı. Hadisi ve hadisçileri severdi. Küçük yaşta Dimağiye’de ders verdi. Zamanının iyi insanlarından, güzelliklerinden, meşhur ve büyük âlimlerindendi. İffetli, nezih, yüksek derecede bir âlim, hadisi, hadis ilmini, hadis alimlerini seven bir kimseydi.

İcâzet ağı: İsfahan, Bağdat, Mısır ve Şam’daki birçok âlimden icâzet aldı. Şeyhimiz Hafız el-Mizzî onun senetleri birbirine zıt olarak kırk hadis rivayet ettiğini ortaya koymuştur. Takiyyüddin b. Utbe el-Esvedî el-Es‘erdî de onun hadis hocalarının alfabetik sıraya göre adlarını zikretmiş ve bunların 236 civarında olduğunu bildirmiştir. Ancak Berzâlî, onun hocalarının 300 civarında olup, çoğunun adlarının alfabetik fihristte yer almadığını söylemiştir.

İ‘tikâd: Selef-i sâlihînin yolundan hiç ayrılmadı. Bu tutum, Eş‘arî kelâmının Şam’da yaygın olduğu bir dönemde onun hadis merkezli selefî çizgiyi koruduğunu gösterir.

5. Talebeleri

Kendisinden de; el-Müzzî, el-Berzâlî, en-Nablûsî, el-Hıtmî ve Alâüddîn-i Makdisî ve daha başka âlimler çok hadîs-i şerîf rivâyet ettiler. Diyarbakırlı olan büyük Hadis alimi ve Tarihçi olan Zehebî, o dönemin önde gelen Kıraat alimlerinden Şihâbüddîn Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Halil el-Hûbî'den (Muhammed Zilânî) kıraat dersi almıştır.

6. Eserleri

Eserlerinden başlıcaları şunlardır:

• Ekâlîm-üt-te‘âlîm
• Şerhu Fusûl-il-hamsîn: Nahiv hakkında yazılmış bir eser olup, İbn-i Mu‘tî’nin eserinin şerhidir
• El-Cebru ve’l-mukâbele
• El-Hey’et
• Manzûmât
• El-Ferâiz
• El-Arûz
• Nazmü ‘ulûmi’l-hadîs: İbnü’s-Salâh’ın Mukaddime’sini manzum hale getirmiştir
• Nazm-ül-fasîh
• Kifâyet-ül-mütehaffiz
• Şerh-ül-mülahhas

Çok miktarda hadis dinledi. Birçok ilimlere vakıf oldu. Çok kitap tasnif etti. Kitaplarından birinde yirmi sanata değinmiştir.

7. Vefatı

693 (m. 1294) senesi, Perşembe gününe denk gelen Ramazan ayının yirmi beşinci günü Kahire'de vefat etti. Vasiyeti üzerine Şam’daki Kasyûn Dağı eteklerindeki Kasyûn Mezarlığı’nda babası Ebu'l-Abbâs Şemseddîn (Şemskilerin dedesi) Ahmed'in yanına defnedilmiştir. Cenaze namazı aynı günde kılındı.

Vefatından sonra ders verdiği Gazâliyye Medresesi’ndeki talebelerine Zilkade ayının 8. gününden itibaren Hatip Şerefüddîn el-Makdisî ders verdi. Vefat eden Şihâbüddîn, Şâmiyetü’l-Berrâniyye Medresesi’nde de ders veriyordu.

Kâdılkudât Şihâbüddîn, bu senenin ramazan ayının yirmi beşinde perşembe günü altmış yedi yaşındayken vefat etmiş, aynı günde cenaze namazı kılınarak Kasyûn Mezarlığı’nda babasının türbesine defnedilmiştir.

8. Tarihî Önemi ve İcraatlarının Değerlendirilmesi

Şihâbüddîn el-Haviyyî, Eyyûbîler’in son dönemi ile Memlükler’in kuruluş devri arasında köprü âlimdir. Kudüs, Besni, Haleb, Kahire ve Şam gibi beş önemli merkezde kadılık yapması, onun hem fıkhî otoritesini hem de devlet ricâli nezdindeki itibarını gösterir.

Kadılık görevlerindeki icraatları:

• Kudüs Kadılığı: Kudüs, Eyyûbî-Memlük geçiş döneminde Şam nâibine bağlıydı. Kadı burada hem şer‘î davalara bakar hem de Harem-i Şerîf vakıflarını denetlerdi.
• Haleb Kadılığı 657/1259: Bu tarih, Moğolların Haleb’i yağmalamasından 1 yıl öncesine denk gelir. Şehirde can ve mal emniyetinin bozulduğu bir dönemde kadılık yapması, olağanüstü şartlarda hüküm verebilecek fıkıh derinliğine işaret eder.
• Kahire Kadılığı: Memlükler’de “Kâdılkudât” dört mezhep için ayrı ayrı tayin edilirdi. Onun Kahire’de Şâfiî kadısı olması, Mısır’da Şâfiî nüfuzunun yüksek olduğu döneme rastlar.
• Şam Başkadılığı: Emeviyye Camii merkezli Şam ilmiye teşkilatının zirvesiydi. Başkadı sıfatıyla Âdiliyye, Gazâliyye ve Şâmiyetü’l-Berrâniyye medreselerinin müderrislerini tayin eder, vakıf gelirlerini teftiş ederdi.

İlmî tesiri: Talebeleri vasıtasıyla Emeviyye Camii merkezli Şam hadis geleneğinin 7./13. asırdaki intikalinde kilit rol oynamıştır. Manzum Ulûmü’l-hadîs şerhi, İbnü’s-Salâh sonrası hadis usûlü öğretiminde ezber ve tedrîsi kolaylaştıran erken örneklerdendir. El-Cebru ve’l-mukâbele eseri, onun mahkemede tereke davalarına matematiksel çözüm getirdiğini gösterir.

Moğol istilası, Haçlı bakiyesi ve Memlük merkezîleşmesi gibi krizlerde beş büyük şehirde kadılık yapması, onun siyasî otorite nezdinde “güvenilir şer‘î merci” olduğunu gösterir.

Kaynakça

1. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-müellifîn: Terâcimü musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993. c. 8, s. 258.
2. İbn Şâkir el-Kütübî. Fevâtü’l-vefeyât. nşr. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sâdır, 1973. c. 3, s. 313.
3. İbnü’l-İmâd. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986. c. 5, s. 423.
4. Zirikli, Hayreddin. el-A‘lâm: Kāmûsu terâcim. 15. bs. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002. c. 5, s. 324.
5. Ez-Zehebî, Şemsüddîn. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. nşr. Şuayb el-Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985. c. 23, s. 324-325.