1829 Edirne Antlaşması Sonrası Kürt Göçleri: Şemskiler ve Erivan-Gümrü-Talin Bölgesi
Not: Aşağıdaki bilgilere ilaveler yapılacaktır.
1829 Edirne Antlaşması ve Kürt Aşiret Göçleri
1829 tarihli Edirne Antlaşması, Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Doğu Anadolu’da önemli toprak kayıplarına ve siyasi değişimlere yol açtı. Bu gelişmeler, özellikle yarı göçebe Kürt aşiretlerini derinden etkiledi ve göç hareketlerini tetikledi.
Kürt aşiretlerinin sözlü anlatımlarına ve aile kayıtlarına göre, Van, Doğubayazıt, Diyadin, Ağrı, Kars ve Erzurum çevresinden yaklaşık 3000 aile, Gümrü, Şirak, Tezekend, Talin ve Erivan’ın çeşitli bölgelerine yerleşti. Bu göç, antlaşmanın yarattığı belirsizlik ve yeni otlak arayışıyla ilişkilendirilir.
Göç Eden Aşiretler
Göç eden ailelerin büyük bölümü şu aşiretlerden oluşuyordu:
- Şemski (Şemskan)
- Brukan - bazı kolları
- Zilan
- Dılheyran
- Cemaldini
- Beski
- Redkan
- Kaskanlı
Şemskilerin Yerleşim Bölgeleri: Kışlak ve Yaylak
Şemskiler ile Brukan ve Dılheyran aşiretinin bazı kolları özellikle Gümrü’ye bağlı Şirak bölgesinde, Tezekend Köyü, Talin kazası, Qazmina Jorin, Kazmina Jêrin ve Topa Pirê Keleşbeg gibi yerleşimlere yerleşti. Burasını kışlak olarak kullandılar; yaylak olarak ise Elegez Dağı ile Şirak yaylalarını tercih ettiler. Bu bölgelerde yarı göçebe yaşamlarını bir süre devam ettirdiler.
1917 Ekim Devrimi ve Anadolu'ya Geri Dönüş
1917 Ekim Devrimi ile Rusların bölgeden çekilmesi, Ermenilerin silahlanmasına ve yerleşik Kürt nüfusa yönelik baskılara zemin hazırladı. Sözlü anlatımlara göre bu dönemde büyük katliamlar yaşandı ve Kürt aşiretleri göçe zorlandı. Şemskiler başta olmak üzere birçok Kürt aşireti, Kars üzerinden Anadolu’ya geri dönmek zorunda kaldı.
Bu sayfada, özellikle göç eden Şemskiler ve bağlı kolların sosyal yapısı, aile biyografileri, gelenekleri ve sözlü tarih kayıtları derlenmiştir. Amacımız, bu aşiretlerin Kafkasya’daki varlığını ve yaşadıkları göç serüvenini nesilden nesile aktarılan hatıralar üzerinden belgelemektir.
Mala Melhem Ağa ve Soy Ağacı
Bu gruba dahil olan Şemskiler Mala Melhem Ağa diye bilinir. Mehem Cihan'ın oğludur. Cihan da Mele Yunus'un oğludur. Bu zatlar hakkında maalesef yazılı kaynak tutulmadığından fazla bilgi bulunmamakta ve tamamen sözlü anlatımlara dayanmaktadır.
Yine sözlü beyanlara göre Melhem Ağa'nın 1715 ile 1800 yılları arasında İran'ın Salmas şehrine bağlı Melhem Köyünde yaşadığı ve köyün kurucusu olmakla köye adının verildiği anlatılmaktadır. 2014 yılında İran'a gidip bu köyde yaptığımız araştırmada, köyün nüfusunun %80'i Hamza Begi Şemskilerinden oluştuğunu gördük.
Mele Mıhemed ve Oğulları
Şemskanlı Melhem’in oğlu Mele Mıhemed 1745-1825 yılları arasında yaşadığı tahmin edilmektedir. İyi ilim aldığı, Doğu Beyazıt’ın Esnemez Köyünden Erivan’a tahsil için giden Feqi Ahmed’in Mele Mıhemed'in yanında eğitim aldığı rivayet edilmektedir.
Mele Mıhemed'in dört oğlu olmuştur: İbrahim, Resul, İsmail ve Abdulcelil.
İbrahim ve Torunları
İbrahim: Tahmini 1772 yılında Van civarı veya Beyazıt sancağında dünyaya gelmiştir. Mıho dedemizin oğludur. Lakabının Bıroyé Mıho olduğu herkesçe bilinir. Mekanları Tezekend ve yazın yayla olarak Elegez dağının çevresinde yaşamışlardır.
1829/1830 yılında Van veya Doğubeyazıt'tan Elegez civarına devlet onayı ile göç ettirilen 300 hane Yezidi Kürtleri ile kaynaşmalarına rağmen yer ve mekanları eskisi gibi rahat kullanamadıklarından Bıro'nun döneminde bir kısım Şemskanlılar şimdiki Türkiye topraklarına geri dönüp muhtelif yerlere yayılmışlardır.
Mustafa, Hozo, Betene, Heso adında 4 oğlu vardır. 1850 yılında vefat ettiği tahmin edilmektedir.
İbrahim'in Oğlu Mustafa ve Torunları
Mustafa tahmini 1802 yılında Van veya Beyazıt sancağında dünyaya gelmiştir. 1875/1880 yılları arasında vefat etmiştir. İlk eşinden Hanım ve Davut isminde iki çocuğu olduktan sonra eşinin vefatı nedeniyle yeniden evlenmiştir. İkinci eşinden Kado, Mıhemed, Ali, Mahmud ve Hısé adında 5 oğlu daha vardır.
Mustafa'nın torunları, Kars Digor, Patnos, Ağrı, Muş Bulanık, Van, Erciş, Adilcevaz, Erzurum ili ile başta İzmir olmak üzere bazı batı illerinde yaşamaktadırlar.
Davut ve Oğulları
Davut'un Mehmet, Sano, Mahmud ve Hasan isminde 4 çocuğu olmuştur.
Sano: Erivan'dan göç etmeden önce vefat etmiştir. Mezarı Tezekend Köyündendir. Torunları hakkında detaylı bilgi sayfada mevcuttur.
Mehmet (Sofu Mehmet): 1860 yılında Gümrü'ye bağlı Şirak kazasının Tezekend Köyünde dünyaya gelmiştir. Ehli ilim olduğu için lakabı Sofu Mehmet'tir. Patnos'un Köseler Köyünde vefat etmiştir. Torunları Muş/Bulanık çevresindeki köylere göç etmiştir.
İsmail ve Torunları
Melhem'in oğlu Mele Mehmet'in oğlu İsmail'in torunları Erivan'dan göç etmeden önce Talin Kazasının Keleşbeg köyünde yaşamaktaydılar. Göç ettikten sonra Bitlis'in Tatvan ilçesinin Küçüksu köyüne İbrahim'in torunları ile beraber yerleştiler. Ancak daha sonra ekonomik ve sosyal nedenlerden dolayı Kars Merkeze Bağlı Ölçülü köyüne göç ettiler. Mala Miro olarak ünlendiler.
Son Güncelleme: 12 Haziran 2026
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder