DIRBAS XAN

Hacı Dırbas Xan (Dırbas Ağa / Dirbas Xan): Şemski Aşireti Hamza Begi Kolunun Önde Gelen Lideri (19. Yüzyıl Sonu)

Hacı Dırbas Xan, 19. yüzyıl sonu Doğu Anadolu’da, özellikle Van-Özalp (eski adıyla Saray) bölgesinde etkili olan Şemski (Şemsikanlı) Aşireti’nin Hamza Begi kolunun önemli bir lideridir. Hamidiye Alayları komutanlarından Sadun Bey’in babası olarak bilinen Dırbas Xan, hem Osmanlı idaresiyle kurduğu ilişkiler hem de aşiretler arası rekabetteki rolüyle tarihe geçmiştir.

Hakkındaki bilgiler ağırlıklı olarak torunları ve aşiret mensuplarının sözlü anlatımlarına dayanmakla birlikte, 1892 tarihli İngiliz konsolosluk raporu gibi bağımsız kaynaklar varlığını doğrulamaktadır.

Bu yazı, Dırbas Xan’ın hayatını, liderliğini ve mirasını ele almaktadır. (Hamidiye Alayları tarihiyle bağlantılı okumak için [buraya tıklayın – iç link]).

Kökeni, Yaşam Alanı ve Liderlik Özellikleri

Dırbas Xan, Van’ın Özalp ilçesine bağlı Karahisar köyünü ana üssü olarak kullanmıştır. “Hacı” unvanı, hac farizasını yerine getirdiğini göstermektedir. Hem Osmanlı idaresinde sancak beyliği (de facto yerel otorite) yapmış hem de aşiretini disiplinli bir şekilde yöneterek bölgede saygınlık kazanmıştır.

Şemski Aşireti’nin Van’ın doğusu, Özalp, Saray, Gürpınar, Erciş, Çaldıran, Muradiye ve İran’ın Kotur, Salmas, Hoy civarındaki kolları bilinmektedir. Hamza Begi kolu, 19. yüzyıl Osmanlı-Kürt aşiret dinamiklerinde öne çıkmıştır. Dırbas Xan’ın cesareti, kararlılığı ve rakiplerine boyun eğmemesi, onu hem saygı hem de korku duyulan bir figür haline getirmiştir. Bu durum, aşiretler arası rekabet ve kan davalarını tetiklemiştir.

Kardari (Şikaki) Aşireti ile Yaşanan Çatışma (Sözlü Tarih)

Aşiret içi sözlü anlatılara göre, Dırbas Xan Van Valisi’nin daveti üzerine Van’a gittiği sırada, İran kökenli Kardari Aşireti (Şikaki Aşireti’nin bir kolu olduğu belirtilen grup) Özalp’ın Kepir köyündeki obasına bir baskın düzenlemiştir. Bu olayda Dırbas Xan’ın eşi Telli Eyşan ve çocuklarının hedef alındığı, obadakilerin direnişi sırasında Dırbas Xan’ın oğlu Temé (Temur), yeğeni Ziya ve Mıste Cendek’in oğlu Naso’nun hayatını kaybettiği rivayet edilmektedir.

Haberi alan Dırbas Xan’ın aşiretini toplayarak karşılık verdiği ve Geliyê Mendıka (Mendıka Vadisi) mevkiinde bir çatışma yaşandığı anlatılmaktadır. Aşiret kaynaklarında bu çatışmada Kardari tarafında kayıplar yaşandığı ve ölenlerin defnedildiği yere “Ciyê Merzelê Xeriba” (Yabancının Mezarlığı) adı verildiği belirtilir.

Önemli Not: Bu olaylar büyük ölçüde aşiretlerin kendi sözlü tarihlerine dayanmaktadır. Dönemin Van ve sınır bölgelerinde aşiretler arası rekabet, otlak anlaşmazlıkları ve hayvan hırsızlıklarının sık yaşandığı bilinmektedir. Bağımsız arşiv belgelerinde olayın detayları farklı şekillerde yansımış olabilir.

1891-1892 İngiliz Konsolosluk Raporlarındaki Yeri

1892 tarihli İngiliz Konsolos Yardımcısı Thomas Boyajian’ın Vekil Konsolos Hampson’a sunduğu raporda Dırbas Xan (Dırbas Ağa / Dırasxan), “Şemski Aşireti Reisi” olarak anılmaktadır. Raporda şu olaylar belgelenmiştir:

• İran sınırından gelen saldırganlar, Salaxane (Salakhane), Şahbaq ve Koşk köylerinde Dırbas Xan’a ait saman yığınlarını yakmış, tarlalarına zarar vermiş ve hayvanlarını çalmıştır.
• Dırbas Xan, Van ve Saray mahkemelerinde tazminat davaları açmıştır.
• Salaxane köyünde kendisine ait araziler ve buğday stokları bulunduğu belirtilmiştir.
• Bir arazi davası Van 1. Temyiz Mahkemesi’nde lehine sonuçlanmış, ancak Yargıtay’a taşınmıştır (tebligat 8 Şubat 1891).

Raporun “eski lider” ifadesi, Dırbas Xan’ın 1891 sonu - 1892 başı arasında vefat ettiğini düşündürmektedir.

Ölümü, Mirası ve Aile Soyu

Hacı Dırbas Xan yaklaşık 1892 yılında vefat etmiştir. Liderlik oğlu Sadun Bey (1845-1920)’e geçmiştir. Sadun Bey, Özalp Kaymakamlığı yapmış, Hamidiye Alayları’nda komutanlık üstlenmiş ve 1904-1906 dönemlerinde bölgesel ittifaklar kurmuştur.

Ailenin Van-Özalp’taki torunları arasında “Yiğit” soyadını taşıyanlar vardır. Örneğin rahmetli Özdemir Yiğit Bey, Temur Bey’in oğludur. Aile, Cumhuriyet döneminde de bölgede varlık göstermiş ve Dırbas Xan’ın cesaret ile liderlik mirası nesiller boyu aktarılmıştır.

Kaynaklar

• Bölge halkı ve yakınlarından derlenen sözlü beyanlar.
• Boyajian, Thomas. 1892 tarihli rapor (Vekil Konsolos Hampson’a), İngiliz Konsolosluk arşivleri (Foreign Office belgeleri).