Dunbulî Beyliği Tarihi: XIII-XVIII Yüzyıl Bermeki Kökenli Kürt Beyliği
Yazar: Veysel Başçı
Makalenin Amacı: Dunbulî Beyliği’nin Kaçarlar dönemine kadar olan tarihini ele almak, beylikle ilgili birincil el yazması ve matbu kronikleri tanıtarak bu alanda çalışacak araştırmacılara kaynak sunmak.
1. İran’da Tarih Yazıcılığı Geleneği ve Dunbulî Beyliği
Her ne kadar Sasaniler döneminde Karnâme-i Erdeşir-Papekān ve Şehristānha-i İran gibi eserler olsa da Bertold Spuler’e göre İran’da güçlü tarih yazıcılığı Arap fethinden sonra başlamıştır. İslamlaşan İran’da hicri II. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yerel-bölgesel tarih yazımının temelleri atılmıştır.
Horasan bölgesi bu alanda öne çıkar: Tarih-i Buhara, Tarihnâme-i Herat, Tarih-i Sistan, Tarih-i Beyhakî, İbni Belhî’nin Farsnâme’si bu kategorinin başlıca eserleridir. Genel tarih yazıcılığına paralel gelişen yerel tarih/şehir tarihi yazıcılığı (Şehrnâmeler), Nasıreddin Şah-ı Kaçar’ın (1848-1896) iktidarının sonlarına kadar görkemli yükselişini sürdürmüştür.
Ana tez: Azerbaycan’da XIII-XVIII. yy arasında hüküm sürmüş Dunbulî/Denâbile Beyliği de kendine ait tarih yazıcılığı geleneğine sahiptir. Emin Riyahî’ye göre beylik tarih yazımı, en parlak dönem olan Ahmed Han-ı Dunbulî (1763-1786) sonrası yoğunlaşmıştır. Bu kroniklerde etnik köken, inanç, kimlik ve Osmanlı-İran-Rus ilişkilerine dair önemli bilgiler vardır.
2. Dunbulîlerin Etnik ve Dini Kökeni: Bermeki Bağlantısı
İsim tartışması: Dunbulî, Dımılî, Dünbeli, Dümbüllü, Denâbile gibi varyantları vardır. El-Kamûs’ta “kunfuz” vezninde, çoğulu Denâbile olarak geçer.
Köken tartışmaları:
- Arap kaynakları: Mesʻudi, İbn Hacer el-Askalânî; Musul civarında yaşayan Kürt aşireti. İbnü’l-Ezrak; Diyarbekir-Meyafarkin Kürt kabileleri arasında sayar.
- İran kaynakları: Yezidi kökenli Kürt aşireti veya Kürt aşiret konfederasyonu. Zeynelabidin Şirvanî; Kürt taifeleri arasında gösterir. Tezkire-i Denâbile; “aşiret ve kabileleri kellâ Ekrad-ı Kurmançtır” der.
Şecere: Kroniklerde soy Harun Reşid’in veziri Yahya Bermeki’nin oğlu İsa’ya, oradan İslam öncesi İran şahı Enuşirvan’a dayandırılır: Eb’ûl Muzaffer Cafer Şems’ûl-Mülûk b. Emir İsa... b. Emir Yahya... b. Bermek b. Enuşirvan-ı Adil.
Dunbulî Konfederasyonu ve Oymakları
Dunbulîler birçok oymaktan oluşan konfederasyondur. Önemlileri:
- Yahya Dunbulîler: Emir Yahya’nın torunları
- Şemsikîler: Ebü’l Muzaffer Caʻfer Şemsü’l-Mülûk’ün torunları
- İsabeyliler: Emir İsa’nın torunları
- Beyzadeler: Emir Feridun ve Emir Eyübhanî’nin torunları
Şemsikîler bugün hâlâ Van ve Ağrı bölgesinde meskûn olup, Kurmancî diyalektiğini konuşan Sünni Kürt kimliğini muhafaza eden oymaktır. Buna karşılık Hoy tarafında kalan Dunbulîler zamanla Şiileşmiş ve Azerice konuşmaya başlayıp Kızılbaş aşiretlerden sayılmışlardır.
3. XIII. Yüzyıldan Safeviler Dönemine Kadar Siyasi Tarih
Dunbulîler 1210’da Eyyubiler ordusuyla Hakkâri-Hoy hattına geldi. Eyyubi Sultanları Sökmenabad’ı İsa Dunbulî’ye ocaklık verdi.
Önemli beyler:
- Emir İbrahim (ö.1320): Gazân Han ile iyi ilişkiler, Moğol tahribinden korudu.
- Emir Cemşid (ö.1341): Moğollarla savaştı, öldürüldü.
- Emir Behlül (ö.1359): Türk kabileleriyle savaşı bitirdi. Hakkari Bay kalesine gömüldü.
- Emir Mahmud (ö.1420): Timur’la savaştı. Mahmudîler ondan ayrıldı.
- Emir Sultan Han (ö.1455): Karakoyunlu döneminde Ermen topraklarını aldı.
- Emir Behlül (ö.1475): Şeyh Haydar’a bağlandı, Derbent’te onunla öldü. Uzun Hasan’ın kız kardeşi Alem Şah Hatun ile evliydi.
4. Safeviler, Zendler ve Kaçarlar Dönemi
Şah İsmail dönemi: Çağdaşı Emir Süleyman/Selman Han Çaldıran’a katıldı. Şah Tahmasb döneminde Osmanlı’ya karşı savaştı. Erdebil-Gilan yönetimi verildi.
Hacı Bey-i Dunbulî: Şah Tahmasb’a sadık kaldı. Hoy + Sökmenabad eyalet yapıldı. 1545’te Osmanlı destekli Mahmudîler tarafından öldürüldü. Sonra Dunbulîler Osmanlı-Safevi arasında saf değiştirdi.
I. Şah Abbas dönemi: Selman Han-ı Subaşı (ö.1630) 1603’te Tebriz’in alınmasında rol oynadı. Çors-Salmas verildi. Döneminde çoğu Dunbulî Şiileşti.
Zendler dönemi: Kerim Han’a biat ettiler. Necefkuli Han Tebriz Beylerbeyi, Ahmed Han Hoy Beyi oldu. Ahmed Han en parlak bey: Fransa-Osmanlı tarafından İran tahtına düşünülmüş. 1786’da Ağa Muhammed Han’ın komplosuyla öldürüldü.
Kaçarlar dönemi: Caferkuli Han 1799 Muğancuk Savaşı’nda Abbas Mirza’ya yenildi, Osmanlı’ya, sonra Ruslara sığındı. Şekî Emiri yapıldı. Bununla beylik fiilen bitti. Emir Aslan Han son bey (ö.1829). Sonra Dunbulîler Kaçar saray elitleri arasına dağıldı.
5. Dunbulîlerin Kökeni ve Dağılımı
Başta Arapça ve Farsça olmak üzere birçok kaynakta adı geçen Dımıliler veya Dunbuliler, Sasaniler döneminin en aristokrat ailesi olan ve 17 yıl Abbasi imparatorluğunun vezirliğini yapan Bermekilerin devamı olup, yerleştikleri Dunbul dağı ve çevresinde uzun yıllar yaşamış olmaları nedeniyle kendilerine Dunbuli denilmiştir.
Tarihi Kaşan adlı eserde, Dunbul dağı ile ilgili şu bilgiler verilmiştir: Dunbul dağı, Diyarbakır dağlarından bir dağdır. Türkler buraya Karacadağ derler. Burası yolu olmayan, tek parça kayalık bir dağdır ve kendisinden başka bir dağla da birleşmez. Etrafındaki vadiler bol ağaçlıdır. Bugüne kadar ne bir sultan ne de bir padişah o dağı ele geçirememiş, Dunbulî taifesine baş eğdirememiştir.
Mesʻudi, İbn Fazlullah el Ömeri, İbn Hacer el-Askalani, aynı şekilde Mecduddin el Firuzabadi de Dunbulî isminin Musul civarında yaşayan bir Kürt aşiret ismi olduğunu belirtmişlerdir. İbnül Ezrak, Tarihü’l Fariki ed Devlet’ül Mervaniye adlı eserinde Diyarbekir ve Meyafarkin’deki Kürt kabilelerini sayarken Dunbuli kabilesinin de adını anmıştır.
6. Şemskiler ve Diğer Dunbulî Oymakları
Dunbulî aşireti tarihte bir aşiretler federasyonu olarak görülmektedir. Bu aşiret bölgede birçok beyliğin kuruluşunda bulunmuş aynı zamanda kendileri de bir beylik kurmuşlardır. Dunbulîler; Botan’dan (Cezire) göç ederek Sekmanabat bölgesine yakın Zorava karyesine 1076 veya 1077 yılında Ebubekir veya Sultan Selahaddin Kürdi lakaplı İsa bin Muhammed Şafii lakaplı Yahya vasıtasıyla göç etmişlerdir.
Günümüzde İran, Irak, Suriye, Filistin, Azerbaycan, Rusya, Ermenistan gibi birçok ülkeye dağılmış vaziyettedir. Türkiye’deki kabileleri diğer ülkelere nazaran daha geniş ve nüfusça çok kalabalıktır. Şemsikîler bugün hâlâ Van ve Ağrı bölgesinde meskûn olup, Kurmancî diyalektiğini konuşan Sünni Kürt kimliğini muhafaza eden oymaktır.
Kaynakça
- Veysel Başçı, Dunbulî Beyliği Tarihi ve Tarihi Kronikleri [XIII-XVIII]
- Abdurrezak Necefkul Dunboli, Tarih‑i Dunboli
- Taberî, Tarih‑i Taberî
- Ebu Hanife Dinaverî, Ensabu’l Ekrad
- Seyid Hüseyin Nuzuzi, Tezkire‑i Heft İklim
- Emin Ahmet Razi, Tarih‑i Kaşan
- Abdurezak Beg Dunbuli, Riyadul Cennet
- Mahmu Xan, Tezkiretul Denabile
- Hakani‑i Şirvani, Tuhfet‑ül Irakeyn
- Şerefhan, Şerefname
- El‑Belâzurî, Fütuhu’l‑Büldân
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder