Şemskilerin Tarihi: Bermekilerden Günümüze Şemski Aşireti
Şemski aşireti, tarih boyunca köklü bir geçmişe sahip olmuş; nesebini, kültürel kimliğini ve toplumsal değerlerini bugüne kadar taşımayı başarmıştır. Bu çalışmada aşiretin tarihî serüvenini, öne çıkan şahsiyetlerini ve sosyo‑kültürel yapısını bütünlüklü bir şekilde aktarmayı amaçlamaktayız.
Şemski aşireti yalnızca bir topluluk değil; adalet, saygı ve sorumluluk ilkeleriyle şekillenmiş bir yaşam biçiminin temsilcisidir. Önemli şahsiyetlerin katkıları, aşiretin tarih sahnesindeki rolünü belirginleştirmiş; kültürel kimliği ise kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze ulaşmıştır.
Bu çalışma, Şemski aşiretinin bin yıllık tarihî serüvenini, lideri Emir Cafer bin İsa bin Yahya Muhammed el‑Şafii’nin (Şemsü’l Melik, “3. Cafer”) şahsiyetini, aşiretin sosyo‑kültürel kimliğini ve nesebini akademik bir bakış açısıyla ele almayı amaçlamaktadır.
Şemski Aşireti’nin Tarihsel Kökenleri ve Coğrafi Dağılımı
Şemski Aşireti, tarihsel süreç içerisinde geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Günümüzde Türkiye’nin doğusunda, İran’da, Irak Kürdistanı’nda, Suriye’nin kuzeyinde ve çeşitli diğer bölgelerde yaşayan toplulukları bulunmaktadır.
Şemski Aşireti’nin kökenleri, Zagros Dağları’nın kadim halklarına ve onların tarihsel mirasına dayandırılmaktadır. Bu köken, özellikle Medler üzerinden Sasani İmparatorluğu’na uzanır. Sasani hanedanı, yalnızca İran tarihinin değil, Ortadoğu’nun siyasi ve kültürel gelişiminde belirleyici bir rol oynamıştır.
Bermekiler, Nevbahar Tapınağı ve Abbasi Sarayı
Sasani döneminin en önemli aristokrat ailelerinden biri Bermekiler olmuştur. Sahabe Sa‘d b. Ebî Vakkas, Bermekileri Belh şehrindeki Nevbahar tapınağından Şam’a getirmiştir. Tapınağın koruyucusuna “Bermek” adı verilmiş ve bu görev nesilden nesile aktarılmıştır. Halid b. Bermek de bu geleneğin devamı olarak tanınmıştır.
Nihavend Savaşı sonrasında İslamiyet’e geçen Bermekiler, Şerefname'de belirtildiği üzere, dini baskı altında değil, kendi iradeleriyle kabul etmişlerdir. Halife Mehdi, Bermekilerin yetkinliklerini fark ederek onları Abbasi sarayına davet etmiş ve ilim-irfanlarından yararlanmayı tercih etmiştir. Dunbuliler ve onların kollarından biri olan Şemskilerin ataları, Abbasi sarayında veliahtların eğitiminden vezirlik makamına kadar yükselmiş, devlet yönetiminde etkin bir rol oynamışlardır.
Ancak Abbasi Halifesi Harun Reşid, 9. yüzyılın başlarında Arap milliyetçilerinin baskıları sonucu Bermekilere yönelik tasfiye hareketini başlatmıştır. Yahya Bermekî ve oğullarının idamıyla sonuçlanan bu süreç, Bermekilerin siyasi sahneden çekilmesine yol açmıştır. Bununla birlikte Bermekilerin farklı boylara ayrılarak tarihsel varlıklarını sürdürdükleri görülmektedir. Bu boyların en önemlilerinden biri Dunbuliler ve onların kollarından olan Şemskilerdir.
Şemski Aşireti’nin Bermeki Kökeni ve Kaynaklar
Şemski aşiretinin Bermeki ailesine mensubiyetini teyit eden başlıca kaynaklar şunlardır:
- Ensabu’l Ekrad – Ebu Hanife Dinaverî
- Tezkire‑i Heft İklim – Seyid Hüseyin Nuzuzi
- Tarih‑i Kaşan – Emin Ahmet Razi
- Riyadul Cennet – Abdurezak Beg Dunbuli
- Tezkiretul Denabile – Mahmu Xan
- Tuhfet‑ül Irakeyn – Hakani‑i Şirvani
Hakani‑i Şirvani, eserinde Şemskilerin dedesi "Şems" lakaplı Emir Cafer Şemsü’l Melik’e duyduğu hayranlığı dile getirerek onun Bermeki ailesine mensubiyetini açıkça ifade etmiştir. Bu ifade, Şemski aşiretinin tarihsel kimliğini ve Bermeki kökenini teyit eden en güçlü delillerden biri olarak kabul edilmektedir.
Dunbuli Hanedanı ve Şemski Aşireti’nin Ortaya Çıkışı
Bermekilerden ayrılan boylardan biri Dunbuli (Dinbili) Hanedanı’dır. Şemski Aşireti, bu hanedanın kollarından biri olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Şemski tarihinin en önemli figürü, üstün meziyetleriyle öne çıkan komutan, âlim ve halife Ebu Muzaffer Şemsü’l Melik Emir Cafer bin İsa’dır. Tarih kaynaklarında “3. Cafer” olarak anılan bu şahsiyet, aşiretin kimliğini ve tarihî hafızasını şekillendiren en önemli liderlerden biridir. Onun adına izafeten aşiret günümüzde “Şemski Aşireti” olarak bilinmektedir.
Dinbil Kalesi ve Musa Beglular
Abbasi zulmünden kurtulan Yahya Bermekî’nin oğullarından Emir Muhammed Musa, Musul ve Amed arasında bulunan dağlık Dinbil Kalesi’nde yaşamış ve torunları burada yaklaşık 140 yıl boyunca varlıklarını sürdürmüştür. Bu nedenle kendilerine “Taife‑i Dinbili” adı verilmiştir. Dinbili Emirliği birçok boyu barındırıyordu; bunların en önemli ve çekirdek ailesi Musa Bey’in taifesiydi. Bu gruba “Musa Begli” denilmekteydi.
Mervani Kürt Devleti ve Dunbuliler
Dünbüliler, Dinbil Kalesi’nin yanı sıra Amid, Cizre, Hakkâri ve Silvan çevresinde çeşitli boylar halinde yaşamışlardır. 983‑1085 yılları arasında Yukarı Mezopotamya’da hüküm süren Mervani Kürt Devleti’nin kuruluş aşamasında dört büyük Kürt aşireti temel oluşturmuştur: Hakkâri Aşiretleri, Süleymani Aşiretleri, Bacnavi Aşireti ve Dunbuli Aşireti.
Selçuklu Dönemi, Moğol İstilası ve Göçler
Selçuklu Sultanı Melikşah zamanında Dunbuliler, Şems’in babası Ebubekir el‑Salâheddin lakaplı İsa Bey’in önderliğinde 1077‑1080 yılları arasında elverişsiz iklim koşulları ve Selçuklu baskıları nedeniyle Müslüman ve Yezidilerden mütevellit 100.000 aileyi Zorava karyesine yerleştirmiştir.
1235 yılına kadar süren bu hâkimiyet, Moğol saldırılarıyla sarsılmıştır. Bir kısmı Hülagu’ya biat etmiş, bir kısmı Musul taraflarına kaçmış, Şemskiler ise Emir Kadilkudat Ebu Abbas Şemseddin Ahmed idaresinde Şam’a göç ederek Selahaddin Eyyubi’nin yeğeni Sultan İsa’ya sığınmışlardır.
1539 yılından sonra Kethüda Şemseddin önderliğinde Mardin’in Ömeriye ve Arabi Dağı çevresinden Erzurum’a, oradan Van’a göç eden Şemskiler, günümüzde ağırlıklı olarak Ağrı, Van ve Türkiye’nin çeşitli illerinde yaşamaktadırlar.
Şemskilerin Kökeni Hakkında Bilgi Kirliliği ve Yanlış Algılar
Şemski Aşireti hakkında yazılı belgelerin eksikliği, tarihsel süreçte birçok asılsız rivayetin ortaya çıkmasına yol açmıştır. En yaygın yanlışlardan biri, Şemskilerin Dılheran Aşireti’nin bir kolu olduğu yönündeki iddiadır. Ancak mevcut veriler bu iddianın temelsiz olduğunu göstermektedir.
Şemskanlıların ataları Bermekiler Abbasi İmparatorluğu bünyesinde yaşamış, Dılheranlar ise Emevi Devletinin himayesinde olmuşlardır. Abbasiler, Bermeki komutan ve vezirleri ile Dılheranların bağlı olduğu Emevi Devletini 750 yılında ortadan kaldırmıştır. Bu veriler ışığında Dılheranlılar ile Şemskilerin akraba olduğu tezi uydurmadan başka bir şey değildir.
Şemskanlılarla Dılxeranların Yollarının Kesişmesi
1. Mervani Devleti Dönemi: 983 yılında Mervani Devleti’nin kurulmasıyla Şemskanlılar kısmen bu devletin bünyesinde yer almış ve Dılxeranlıların tabi olduğu Süleymani aşiretleriyle tanışmışlardır.
2. Moğol İstilası: 1235 yılında Moğol istilası sırasında Şemskanlılar Şam, Musul, Diyarbakır ve Botan’a sığınmışlardır. Bu süreçte Süleymani aşiretleriyle Mervani döneminden kalan yakınlık yeniden ortaya çıkmıştır.
3. Akkoyunlu Dönemi: 1390 sonrasında Aksak Timur’un saldırıları sırasında Şemskanlılar, Dılxeranlıların da içinde bulunduğu Süleymani ve Zirikanlı aşiretleriyle birlikte Akkoyunlu Devleti’ne bağlılıklarını bildirmişlerdir.
Sonuç olarak, Şemskanlıların tarihî serüveni, Dılxeranlılarla çeşitli dönemlerde yollarının kesişmesiyle şekillenmiş; ancak bu ilişkiler nesebî bir akrabalık anlamına gelmemekte; Şemskanlıların kökeni Sasani hanedanına ve Bermeki ailesine dayanmaktadır.
Osmanlı Dönemi ve Hamza Bey
16. yüzyılda Hamza Bey önderliğindeki Şemskiler Musul, Zelem Kalesi, Duhok ve Şengal taraflarında yaşamışlardır. Hamza Bey, 1556 yılında Mardin’in Derik ilçesi çevresine yerleşmiş, ardından Osmanlı tarafından Van sancağına ocaklık olarak gönderilmiştir. 1570 yılında yayladaki çadırında vefat etmiştir. Van, Siirt, Batman, Bitlis’in bazı köyleri ve İran’daki Şemskilerin %90'a yakını Hamza Begi Şemskileri olarak anılır.
Günümüzde Ağrı ve Van İli Çevresinde Yaşayan Şemskiler
Ağrı ili ve ilçelerinde yaşayan Şemskanlılar, Van ilinde yaşayanlar gibi nüfus bakımından diğer bölgelerde yaşayanlardan fazladır. Aşağıda Hacı Mela Şemseddin'den itibaren tespit edilen soyağacı verilmiştir.
Ağrı Şemskanlıları Soyağacı
Mir Mıhemmed Zilani
↓
Mir İsmail Ağa
↓
Mir Mustafa
↓
Hacı Mela Şemseddin
↓
Bekir
↓
↓ ↓
Hasan Sofi
↓ ↓
Hasan'ın Çocukları (Sofi'nin devamı)
↓ ↓ ↓
Mustafa Unıs Ağa Bekir
↓ ↓ ↓
Mehmet Mirze Ağa Mıhé
↓ ↓ ↓
Süleyman Süleyman Hasan
↓ ↓ ↓
Mıhé Ağa Ömer Ağa Arif Ağa
↓ ↓ ↓
Zor Mirze Ağa Mehmet Bey Mustafa
↓ ↓ ↓
---------------------- Hamza Hacı Ferman
↓ ↓ ↓ ↓
1.Ali Şefik Paşa 2.Feti Ağa ----------------- Mehmet Yardımcı
↓ ↓ ↓ ↓ ↓
Çocukları Abdulhamit Mehmet Salih İsmail Mustafa
1-Mir Bahattin ↓ ↓
2-Mir Sevdin Aydın -------------------------
3-Selahaddin ↓ ↓ ↓
4-Antike(kızı) M.Emin Ahmet Abidin
5-Gozel(Kızı) ↓ (Yenigün)______
↓ -------- ↓ ↓ ↓
Yardımcı soyadı ↓ ↓ M.Heval M.Soran Bedirhan
Diyadin/Tucibazar A.cebbar Muzaffer
çevresi Ademi Ademi
Not: Mehmet Emin Ademi'nin oğulları: Abdulcebbar Ademi, Nuri Ademi, Abdüsselam Ademi, Abdullah Ademi, Muzaffer Ademi'dir. Abdulcebbar Ademi'nin oğulları: Mehmet Ademi, Suat Ademi, Abdulsamet Ademi'dir.
Kaynakça
- Abdurrezak Necefkul Dunboli, Tarih‑i Donboli, s. 96‑97.
- Taberî, Tarih‑i Taberî, Cilt 3, s. 14, 151.
- Tomas Vipper, Diyarbakır Mervanileri.
- Ebu Hanife Dinaverî, Ensabu’l Ekrad.
- Seyid Hüseyin Nuzuzi, Tezkire‑i Heft İklim.
- Emin Ahmet Razi, Tarih‑i Kaşan.
- Abdurezak Beg Dunbuli, Riyadul Cennet.
- Mahmu Xan, Tezkiretul Denabile.
- Hakani‑i Şirvani, Tuhfet‑ül Irakeyn.
- Şerefhan, Şerefname.
- El‑Belâzurî, Fütuhu’l‑Büldân.
- Etem Xemgin, Kürdistan Tarihi, Doz Yayınları.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder