Abbasi Halifesi Harun Reşid (h. 786-809) döneminin en dramatik ve tartışmalı olaylarından biri, veziri Cafer bin Yahya el-Bermekî ile halifenin kız kardeşi Abbase arasında geçtiği rivayet edilen ilişkidir. Bu hikâye, klasik İslam tarihçileri tarafından detaylıca anlatılmış ve birçok araştırmacı tarafından Bermekilerin (Barmakiler) 803 yılındaki ani düşüşünün önemli bir tetikleyicisi olarak değerlendirilmiştir.
Türk tarihçi ve akademisyen Bahriye Üçok, Bermekiler üzerine kaleme aldığı yazısında bu konuya geniş yer vermiş ve dönemin siyasi-entrikacı atmosferini de dikkate alarak olayı incelemiştir.
Hikâyenin Klasik Rivayetlere Göre Özeti
Harun Reşid, kız kardeşi Abbase’yi çok sever ve sohbet meclislerinde onu da bulundurmak isterdi. Cafer ise halifenin en güvendiği vezirlerinden biriydi. İkisinin aynı ortamda bulunması halifeyi rahatsız edince, Harun Reşid ikisinin sadece kâğıt üzerinde (sahte) nikâh ile evlenmesine karar verdi. Şartları çok katıydı: Evlilik sadece formalite olacak, Cafer ve Abbase yalnız görüşmeyecek, aynı çatı altında yalnız kalmayacak ve yalnızca Harun’un huzurunda bir araya geleceklerdi.
Taberî’ye göre Abbase nikâh sırasında 40 yaşındaydı. Nikâhtan sonra Abbase, Cafer’e tutkulu mektuplar yazarak Harun’un yasağını ihlal etmeye teşvik etti. Cafer ise halifeye verdiği sözü tutmaya çalıştı. Abbase, Cafer’in annesi Ubadah’a (Ubade) başvurarak planlar yaptı. Rivayetlere göre bir sarayda düzenlenen bir gece, Abbase güzel bir cariye kılığında Cafer’in yanına girdi. Cafer sarhoş olduğu için eşini tanıyamadı. Sabah olup Abbase kendini tanıtınca Cafer büyük bir şok yaşadı ve “Anne, beni ucuz bir bedel karşılığında kaybettin” dediği aktarılır.
Bu ilişkiden Hasan ve Hüseyin adlı iki erkek çocuk dünyaya geldiği rivayet edilir. Bermekilerin düşüşü sırasında bu çocuklar da öldürüldü.
Hikâyenin Trajik Sonu
Abbase’nin ısrarları devam etti. Bir başka buluşmada Cafer durumun farkına varınca ölümünün kaçınılmaz olduğunu anladı. Harun Reşid’e olay, eşi Zübeyde Hatun veya Abbase’nin gücendirdiği bir cariye tarafından bildirildi. 803 yılında (1 Safer 187 H.) Harun, hac dönüşünde Enbâr yakınlarında Cafer’in idamını emretti. Cafer’in cesedi parçalanarak Bağdat köprülerinde teşhir edildi. Bermekî ailesinin diğer üyeleri hapsedildi, mallarına el konuldu.
Rivayetlere göre Harun, aynı gece Abbase’nin evine giderek onu bir sandığa koydurup Dicle Nehri’ne attırdı.
Bahriye Üçok’un Değerlendirmesi
Bahriye Üçok, Bermekiler hakkındaki yazısında bu olayı klasik kaynaklardan (özellikle Taberî ve diğer tarihçilerden) aktarırken, dönemin siyasi dinamiklerini de vurgular. Üçok, hikâyenin dramatik unsurlarını korurken, Bermekilerin aşırı güçlenmesi, servet biriktirmeleri ve halifenin otoritesini gölgeleme endişesinin asıl neden olabileceğini belirtir. Ona göre aşk skandalı, Harun Reşid’in Bermekileri tasfiye etmek için kullandığı veya son damla olarak gördüğü bir gerekçe olabilir.
Tarihî Gerçeklik ve Akademik Değerlendirme
Bu hikâye Taberî, Yezdî gibi klasik kaynaklarda yer alsa da modern tarihçiler tarafından tamamen gerçek mi yoksa siyasi bir propaganda unsuru mu olduğu tartışılmaktadır. Bermekilerin düşüşünün asıl sebepleri arasında şunlar öne çıkar:
- Ailenin devlet içinde aşırı nüfuz ve servet sahibi olması
- İran kökenli unsurların Abbasi yönetimindeki baskınlığı
- Harun Reşid’in mutlak otoritesini yeniden tesis etme isteği
- Rakip saray gruplarının (Fazl bin Râbi gibi) entrikaları
Önemli Not: Hikâye klasik kaynaklarda romantik ve trajik bir üslupla anlatılmıştır. Tarihî gerçeklik ile efsanevi unsurları ayırmak gerekir.
Kaynakça
- Bahriye Üçok, Bermekiler hakkındaki makale/PDF yazısı (Net’te yayımlanan çalışma).
- Taberî, Tarih el-Ümem ve’l-Mülûk.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ca‘fer b. Yahyâ el-Bermekî” ve “Hârûnürreşîd” maddeleri.
- Akademik çalışmalar: Bermekilerin Düşüşü üzerine makaleler (Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi vb.).
- Yezdî ve diğer klasik dönem tarihçileri.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder