Borazboz ve “Bi Hevre” Şiiri: İran’ın Hewraman Bölgesinde İddia Edilen MÖ 330 Tarihli İlk Kürtçe Şiir Üzerine Eleştirel Bir İnceleme
Giriş
Kürt edebiyatının kökenleri üzerine yapılan araştırmalar, yazılı kaynakların sınırlı olması nedeniyle büyük ölçüde sözlü geleneklere ve az sayıdaki arkeolojik buluntuya dayanmaktadır. Bu bağlamda Borazboz, Kürt kültürel hafızasında özel bir yere sahip olup bazı kaynaklarda bilinen ilk Kürt şairi olarak kabul edilmektedir. Ona atfedilen ve İran'ın Hewraman (Hevraman/Avroman) bölgesinde bulunduğu ileri sürülen "Bi Hevre" adlı şiir, Kürt edebiyatının en eski yazılı örneği olarak gösterilmektedir.
Ancak bu şiirin tarihi, dili ve özgünlüğü üzerine akademik çevrelerde önemli tartışmalar bulunmaktadır. Bu çalışma, Borazboz'a atfedilen şiirin tarihî arka planını, keşif hikâyesini, dil özelliklerini ve özgünlük tartışmalarını eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir.
Hewraman Bölgesinin Tarihî Önemi
Hewraman bölgesi, tarih boyunca Kürt kültürünün önemli merkezlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Bölge yalnızca kültürel mirasıyla değil, kendine özgü Hewramî (Goranî) lehçesiyle de dikkat çekmektedir. Burada bulunan tarihî belgeler ve arkeolojik kalıntılar, bölgenin antik çağlardan itibaren önemli bir yerleşim alanı olduğunu göstermektedir.
Hewraman'ın arkeolojik önemi özellikle Avroman Parşömenleri ile bilinmektedir. MÖ 2. yüzyıl ile MS 1. yüzyıl arasına tarihlenen bu belgeler Aramice ve Yunanca yazılmıştır. Buna karşın, MÖ 330 yılına tarihlenen Kürtçe bir yazıt veya mezar taşıyla ilgili akademik literatürde doğrulanmış bir çalışma bulunmamaktadır.
2021 yılında Hewraman/Uramanat Kültürel Peyzajı'nın UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınması, bölgenin tarihî ve kültürel önemini uluslararası düzeyde de tescillemiştir.
Borazboz Kimdir?
Borazboz hakkında tarihî bilgiler son derece sınırlıdır. Kürt edebiyat çevrelerinde onun Büyük İskender döneminde, MÖ IV. yüzyılda yaşadığı ileri sürülmektedir. Geleneksel anlatılara göre Hewramanlı bir şair olan Borazboz, eşi Narin'in ölümünün ardından duyduğu derin özlemi dile getiren bir ağıt kaleme almıştır.
Borazboz'un Kürt kültüründeki önemi, yalnızca bir şair olarak anılmasından değil, Kürtçe yazılmış olduğu iddia edilen en eski şiirin sahibi kabul edilmesinden kaynaklanmaktadır.
Şiirin Keşfi ve Yaygın Anlatı
Kürt kaynaklarında yaygın olarak aktarılan anlatıya göre Borazboz'un "Bi Hevre" adlı şiiri, 1950 yılında İngiliz arkeologlar tarafından İran'ın Hewraman bölgesinde bulunan bir mezar taşında veya lahitte keşfedilmiştir. Bazı anlatılarda bu eserin daha sonra Londra'daki bir müzeye götürüldüğü de ileri sürülmektedir.
Bu iddia, Kürt kültürel çevrelerinde geniş kabul görmekle birlikte, şiirin bulunduğu ileri sürülen mezar taşı veya lahit hakkında ayrıntılı arkeolojik raporlar yayımlanmamıştır. Dolayısıyla keşif hikâyesinin bilimsel olarak doğrulanması mümkün olmamıştır.
Şiirin Metni
Kürtçe Metin
Xwezdî ez tu bi hevre bin
Bi hevre herin xorinê
Wer dê bihêrin kotra bin
Bangdîn bi hevre narînê
Dwînî kotra hêra bûm
Awaz ji cir dixwînê
Fîrabil û beyaban
Hawar ji dest evînê
Ez tu watû yek dil wîn
Hêzan cwadî wînê
Vêra pêkra hifne wîn
Bircînê ya binvînê
Türkçe Tercümesi
Birlikte geçen günleri özlüyorum,
Birlikte erkenden yola çıkışlarımızı.
O dağlarda dolaşırdık seninle,
Birlikte söylerdik ezgilerimizi.
Ben o dağlarda öğrenmiştim
Böylesine içli söylemeyi.
Hem dağlarda hem ovalarda
Ah, aşkın elinden neler çektim.
İkimiz tek bir gönül olmuşken
Sonbahar gelip ayırdı bizi.
Aşk ancak birlikteyken gerçektir;
Ya bana ses ver, ya da sonsuz uykunda uyu.
Şiirin Teması ve Edebî Niteliği
Borazboz'a atfedilen şiirin temel teması aşk, ayrılık ve ölüm karşısındaki özlemdir. Şair, birlikte geçirilen günleri, dağlarda yapılan yolculukları ve sevdiği kişinin ardından duyduğu derin yalnızlığı dile getirmektedir.
Metin, biçim ve içerik bakımından bir ağıt karakteri taşımaktadır. Bu yönüyle Kürt sözlü kültüründe önemli bir yere sahip olan "şîn" geleneğiyle ilişkilendirilmektedir. Şîn geleneği, yas ve kaybın şiirsel ifadelerle dile getirildiği köklü bir sözlü edebiyat biçimidir.
Dil ve Filolojik Değerlendirme
Borazboz şiiri etrafındaki tartışmaların merkezinde dil meselesi bulunmaktadır. Günümüze ulaşan metin incelendiğinde kullanılan dilin günümüz Kurmancî Kürtçesine oldukça yakın olduğu görülmektedir.
Şiirde geçen "ez", "tu", "hevre", "dil", "evîn", "hawar", "awaz" ve "beyaban" gibi kelimeler günümüzde de yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bu durum bazı araştırmacılar tarafından Kürtçenin tarihsel sürekliliğinin göstergesi olarak yorumlanırken, bazı dilbilimciler tarafından kuşkuyla karşılanmaktadır.
Eğer şiir gerçekten MÖ 330 yılına aitse, aradan yaklaşık 2350 yıl geçmiş olması gerekir. Tarihsel dilbilim açısından bu kadar uzun bir zaman diliminde dillerin önemli ölçüde değişmesi beklenir. Antik Yunanca ile modern Yunanca, Latince ile İtalyanca veya Orhun Türkçesi ile günümüz Türkiye Türkçesi arasındaki farklılıklar buna örnek gösterilebilir.
Bu nedenle bazı araştırmacılar, şiirin günümüzdeki biçiminin özgün metin olmadığını, sonraki yüzyıllarda yeniden yazıya geçirilmiş veya dil bakımından güncellenmiş olabileceğini ileri sürmektedir.
Tartışmanın bir diğer boyutu ise coğrafi kökendir. Hewraman bölgesi tarihsel olarak Hewramî (Goranî) dil alanı içerisinde yer almaktadır. Bu nedenle şiirin gerçekten bu bölgeye ait olması durumunda ilk metnin Kurmancîden çok Hewramî özellikleri taşıması beklenir. Bazı akademisyenler, günümüze ulaşan versiyonun zamanla Kurmancîleştirilmiş olabileceğini düşünmektedir.
Özgünlük Tartışmaları
Borazboz şiiri etrafındaki temel akademik tartışma, eserin gerçekten MÖ 330 yılına ait olup olmadığıdır.
Bir görüşe göre şiir, Kürt edebiyatının ilk yazılı örneğidir ve çok eski bir edebî geleneğin günümüze ulaşan nadir belgelerinden biridir. Bu yaklaşım özellikle popüler Kürt edebiyatı çalışmalarında yaygın olarak görülmektedir.
Buna karşılık eleştirel yaklaşımı benimseyen araştırmacılar, şiirin tarihî özgünlüğünü destekleyen yeterli arkeolojik ve filolojik kanıt bulunmadığını belirtmektedir. Özellikle şiirin dil özelliklerinin iddia edilen tarihle tam olarak uyum göstermemesi, metnin sonraki dönemlerde oluşturulmuş veya yeniden düzenlenmiş olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.
Bu nedenle Borazboz şiiri günümüzde daha temkinli bir ifadeyle, "Kürt edebiyatının en eski şiiri olduğu iddia edilen eserlerden biri" olarak değerlendirilmektedir.
Sonuç
Borazboz, Kürt kültürel hafızasında ilk Kürt şairi olarak önemli bir sembol hâline gelmiştir. Ona atfedilen "Bi Hevre" şiiri, aşk, ayrılık ve ölüm temalarını işleyen duygusal bir ağıt niteliği taşımaktadır.
Bununla birlikte şiirin MÖ 330 yılına ait olduğu ve Hewraman'da bulunan bir mezar taşından geldiği iddiası günümüzde kesin olarak kanıtlanmış değildir. Mevcut veriler, şiirin kültürel önemini ortaya koymakla birlikte tarihî özgünlüğünü kesin biçimde doğrulamaya yetmemektedir.
Dolayısıyla Borazboz şiiri, bir yandan Kürt edebiyatının kökenlerine ilişkin en dikkat çekici anlatılardan biri olmayı sürdürürken, diğer yandan arkeoloji, tarih ve dilbilim alanlarında daha kapsamlı araştırmaları gerekli kılan önemli bir tartışma konusu olarak varlığını korumaktadır.
Kaynakça
- Şeyhmus Kaya, "Borazboz", Amidahaber.
- Gül Çiftçi, "Borazboz", Hakkari Objektif Haber.
- Alevi Ansiklopedisi, "The Şîn Tradition".
- Hawram Ahmadi, "The Documents of Hawraman".
- Hawram Ahmadi, "Hawraman Takht".
- "Unravelling the Origins of Kurdish Literary Heritage", ResearchGate.
- Avroman.com, Hawraman Cultural Heritage
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder