Şemskanlı Aşireti’nin Kökeni ve Şemsilik - Yezidilik İlişkisi Gerçeği

 

Şemskanlıların kökeni, Şems isminin kaynağı ve kamuoyunda sıkça karıştırılan Şemskanlılar ile Yezidilik ve Şemsilik arasındaki ilişki uzun zamandır tartışılmaktadır. Bu yazıda tarihsel gerçeklere dayalı bir açıklama yapılmıştır.

Kürtlerin İslamiyet’i kabul ettikleri 637 yılından itibaren dinlerini koruyan ve ilim-irfan sahibi olmuş bir Kurmanç grubu olan Şemskanlılar, Mezopotamya coğrafyasında önemli bir yere sahiptir. Tarihi kayıtlara göre 1250’li yıllarda Bohtiler ile birlikte Cizre ve Hasankeyf beylikleri içinde yaşamışlardır. Bir kısmı da Silvan (Süleymani) Beylikleri döneminde Ebu Verdi Abdurrahman El Dunbuli zamanında varlık göstermişlerdir.

Şemski isminin kökeni, 1141 yılında vefat eden Dünuli hanedanı hükümdarı Şems lakaplı Emir Cafer Şems’ül Mülk’e dayandırılmaktadır. Aşiretin büyük çoğunluğunun tarih boyunca ulema ve kadılık makamlarında bulunması, dindar ve eğitimli yapısını göstermektedir.

Şemsîler (Şemsilik Tarikatı) ile Karşılaştırma

Şemsîler (Shamsīyah), Kuzey Mezopotamya’da (özellikle Mardin ve Tur Abdin bölgesinde) varlık göstermiş, güneşe tapınma temelli ayrı bir inanç topluluğudur. “Şems” kelimesi Semitik dillerde “güneş” anlamına gelir ve Mezopotamya’nın kadim güneş kültlerinin bir devamı olduğu düşünülür.

Şemsîlerin Başlıca Ritüelleri:

• Güneş doğarken önünde 3 kez eğilme.
• Evlerin kapıları doğuya bakardı.
• Ölünün avuçlarına altın koyarlardı (öteki dünyada ödeme için).
• Günahların saçlarda toplandığına inanır, ölüm döşeğindekilerin saç ve kıllarını tıraş ederlerdi.
• Dini kitapları yoktu, inançları sözlü gelenekle aktarılırdı.

Bu topluluk 19. yüzyılda Mardin’de 50-100 aile civarındaydı. Osmanlı döneminde Ehl-i Kitap sayılmadıkları için baskı görmüş, zamanla asimile olmuş veya Süryani cemaatine karışmıştır.

Yezidilik ile İlişki

Yezidiler, Arap, Kürt ve Asur kökenli unsurların karışımıyla oluşmuş dinî bir cemaattir. İnançlarında Şeyh Şemseddin adlı bir melek figürü bulunsa da, bu figür ile Şemskanlıların atası Şems’ül Mülk arasında binlerce yıllık zaman farkı vardır. Bu nedenle iki grup arasında doğrudan soy veya inanç bağlantısı kurmak tarihsel açıdan zayıftır.

Sonuç

Şemskanlı Aşireti ile Şemsîler (güneşe tapanlar) ve Yezidiler arasında sıkça kurulan bağlantılar, büyük oranda isim benzerliğinden kaynaklanan bir bilgi kirliliğidir.

Şemskanlılar, İslam sonrası dönemde Müslüman, dindar ve eğitimli bir Kürt aşireti olarak tarih sahnesinde yer almıştır. Şemsîler ise Mezopotamya’nın kadim pagan geleneklerini sürdüren, ayrı bir dinî topluluktur. Bu iki grubun inanç, yaşam tarzı ve tarihsel gelişimleri belirgin farklılıklar göstermektedir.

---

Kaynakça

1. Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh, Devlet: Kürdistan’ın Sosyal ve Siyasal Yapısı. İletişim Yayınları, 2003.
2. Özoğlu, Hakan. Cumhuriyet Dönemi Doğu Sorunu ve Kürtler. İletişim Yayınları, 2004.
3. Campanile, Giuseppe. Oriente Cristiano e Sette Eterodosse. Roma: Lateran University Press, 1818.
4. Guest, John S. The Yezidis: A Study in Survival. Routledge, 1987.
5. Semskiler Aşireti Tarihi Çalışmaları ve Aile Şecereleri.
6. HyeTert & Mardin Life – Şemsîler ile ilgili yerel tarih araştırmaları.