Ünlü Kürt Kadınları - Muhammed Emin Zeki Bey ve Diğer Kaynaklara Göre Geniş Araştırma
Kaynak: Muhammed Emin Zeki Bey, Kürd ve Kürdistan Ünlüleri (Meşahir-i Kurd u Kurdistan), Öz-Ge Yayınları, Ankara 2005, Sayfa 45-56 ve sonrası - IV. Bölüm: Ünlü Kürt Kadınları
Giriş
Mehmed Emin Zeki Bey (1880-1948) Süleymaniye doğumlu Kürt tarihçi, subay ve Kürdologdur. Meşahir-i Kurd u Kurdistan adlı eseri ilk olarak 1945 ve 1947 yıllarında Arapça olarak yayımlanmış, kızı Seniha tarafından Arapça’ya çevrilmiştir. Eser Türkçe’ye M. Baban, M. Yağmur ve S. Kutlay tarafından çevrilerek 1998 yılında Apec ve Öz-Ge Yayınları tarafından yayımlanmıştır.
Yazar önsözünde: "Bağımsız sultanların, meliklerin ve emirlerin özgeçmişlerini topladım ve kitabımın baş tarafına koydum. Eyubilerden sonra Meşhur kadınları, kitapta ayrı bir bölüm olarak verdim. Diğer ünlüleri ise alfabetik sıraya göre kitaba yerleştirdim." diyerek kadınlara özel bir bölüm ayırdığını belirtir. Bu, esere ayrı bir önem kazandırmaktadır.
I. Kitaba Göre Ünlü Kürt Kadınları Listesi (33 Kadın)
1. İlim ve Hadis Alimeleri
Esma (H.715), Emetullah, Umu Muhammed, Cuveyriyet (2 kişi), Fatma Hatun (6 farklı zat), Sakine, Fahrulnisa - Şehre el-Dineweriye (Bağdatlı yazar, İbnü'l-Cevzi'nin hocası), Sini Hanım (Diyarbakırlı şair). Hepsi El Dürer el-Kaminet, El Zaul Lami gibi kaynaklarda hadisçi ve alime olarak anılır.
2. Devlet Yöneten ve Emirlik Yapan Kadınlar
Hanzad Hanım: Soran Emiri Mir Süleyman'ın eşi, eşi Bağdat'ta tutuklanınca emirliği idare etmiş, Gelasu Kalesi dahil birçok eser inşa etmiştir.
Devlet Hatun: Küçük Loristan Emiri İzzeddin'in eşi, H.716'da emirliği yönetmiş.
Şah Hatun: Bitlis Hükümdarı Emir Şemseddin'in eşi, H.835'e kadar hükümdarlık yapmış.
Safiye (Deyfe) Hatun: Halep'te doğmuş, torununun vesayetini alarak 6 yıl Halep Hükümdarı olmuş, El-Firdevs Medresesi'ni kurmuş.
Gaziye Hatun: Hama Hükümdarı'nın eşi, oğlunun vesayetini alarak devleti yönetmiş becerikli politikacı.
Huvadad Hatun: Marağa Revadiye Hükümeti'nin son prensesi, Celaleddin Harzemşah ile evlenmiş.
3. Hayır ve Vakıf Eserleriyle Ünlü Eyubi Hanedanı Kadınları
Zümrüt Hatun (Sultan Selahaddin'in kız kardeşi), Zühret Hatun, Azra Hatun, Hatun (2 kişi), Rebia Hatun (Erbil hükümdarı Muzafereddin Kokburi'nin eşi), Zeynep Hatun, Sit el-Şam, Sit el-Irak, Münise Hatun, Nesib Hatun, Melike Hatun, Fatlumak. Hepsi Şam ve Halep'te medrese, cami, hanaka, misafirhane inşa edip vakıflar bağışlamışlardır. Örneğin Azra Hatun, Hanefi ve Şafii fıkhı okutulan El-Azraviye Medresesi'ni kurmuştur.
4. Edebiyat ve Şiirde Ünlü Kadınlar
Hayran Hanım: Nahcivan doğumlu, Farsça şiirleriyle ünlü.
Mah Şeref Hanım (Mestûre Erdelan): 1804-1848 yılları arasında yaşamış, 2000 beyitlik divanı ve Tarihi Kürdistan adlı eseri vardır. İlk Kürt kadın tarihçi olarak kabul edilir.
Ayşe İsmet el-Teymuriye (1840-1902): Kahire doğumlu Kürt asıllı büyük şair. Arapça, Farsça, Türkçe divanları: Netaicul Ehval, Mirat el-Teemmül, Hayet el-Tıraz, Şukufe.
Adile Hanım: Baban ailesinden, Caf aşireti reisi Osman Bey'in eşi, Halepçe'de aşireti yönetmiş, İngilizler tarafından madalya ile taltif edilmiş, 1924'te vefat etmiş.
Kara Fatma: Mithat Efendi'nin Kırk Anbar'da Amazonlar arasında saydığı mücahide. 1877 Osmanlı-Rus savaşında Erzurum, Kars, Ardahan'da 500 gönüllü ile savaşmış. Dönemin El Vakai el-Mısriye Gazetesi 4 Kasım 1877 tarihli nüshasında geniş yer bulmuştur.
II. Diğer Kaynaklarla Genişletme
1. Meyan Hatun / Meyan Xatûn (1873-1958): Yezidi Kürtlerin Demir Leydisi. Şeyhan Emirliği'ni 1913'ten 1957'ye kadar naibe olarak yönetmiştir. Ba'adra doğumlu, Sincar'da vefat etmiştir.
2. Mesture Erdelan (Mah Şeref Hanım): Yukarıdaki zatın asıl adı. İran Kürdistanı'nda Erdelan Prensliği döneminde yaşamış, sadece şair değil, tarihçi ve düşünürdür. Ortadoğu'nun ilk kadın tarihçilerinden biridir.
3. Adile Hanım Jaf ve Halepçe: İngiliz arşiv belgelerinde "Lady Adela" olarak geçer. Jaf aşiretinin fiili hakimi olarak 1920'lerde İngiliz yönetimine karşı bölgenin en güçlü figürüydü.
4. Modern Dönem: Günümüzde Kürt kadınları siyaset, edebiyat ve sivil toplumda aktif rol almaktadır. Tarihsel kökleri yukarıdaki isimlere dayanmaktadır.
Sonuç
Görüldüğü üzere Kürt kadınları tarih boyunca sadece ev içinde değil, ilimde, edebiyatta, devlet yönetiminde ve cephede aktif rol oynamıştır. Muhammed Emin Zeki Bey'in 80 yıl önce özel bir bölüm ayırması, Kürt toplumunda kadınların tarihsel önemini göstermesi açısından çok kıymetlidir. Bu makale butun-asiretler.blogspot.com okuyucuları için bir başlangıç olup, her bir ismin detaylı biyografisi ayrıca işlenebilir.
Kaynakça
1. Mehmed Emin Zeki Bey, Kürd ve Kürdistan Ünlüleri, Çev: M. Baban, M. Yağmur, S. Kutlay, Öz-Ge Yayınları, Ankara 2005 (Aslı: Meşahir-i Kurd u Kurdistan, 1945-1947)
2. Archive.org PDF nüshası
3. TDV İslam Ansiklopedisi - Mehmed Emin Zeki Bey maddesi
4. Wikipedia - Mayan Hatun, Mestûre Erdelan, Kara Fatma maddeleri
5. El Vakai el-Mısriye Gazetesi, 4 Kasım 1877, No:730
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder