ŞEMSKİ VE DUNBULİ’NİN ZAZALARLA BAĞLANTISI

 

Bingöl Üniversitesi’nin 13-14 Mayıs 2011 tarihli I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu Bildiri Kitabı’nda, özellikle Murat Alanoğlu ve Muhammet Yücel’in “Dımıli - Zaza Adı ve Tarihsel Gelişimi” tebliği (s. 313-326 arası) Dunbuli/Dımıli topluluğunu Zaza kimliğiyle bağlantılı olarak detaylı inceler. Bu bölüm, Arapça, Farsça, Türkçe ve Osmanlı kaynaklarına dayanır.

Adın Kökeni ve Evrimi

“Dunbuli” (Arapça: ﺩﻧﺒﻠﻰ) kaynaklarda “dunbeli”, “dunbuli”, “dünbüli”, “dumbeli”, “donbolî” gibi varyantlarla geçer. Zamanla “nb” ses grubu “mb”ye, ardından “m”ye dönüşerek Dımbıli > Dımıli (Zaza self-identifikasyonu) biçimini almıştır. Günümüzde Dımıli, Dımli, Zaza adları kullanılır.

Tarihi Köken ve Neseb

Şerefname’ye (Şeref Han, 16. yy.) göre iki rivayet vardır:

1. Suriye Arap kabilelerinden İsa adlı şahsın soyu (Cezire-i Ömer kökenli, Hoy/Sökmenabad’a yerleşme).
2. Bohtan (Botan/Siirt-Cizre) bölgesinden Kürtler arasında Dunbeli adıyla anılma.

Daha baskın görüş Bermekî hanedanına (Abbasi vezir ailesi, İranî/Kürt kökenli) bağlar. Neseb: Ebu Muzaffer Cafer-i Şemsü’l-Mülk bin İsa ... Yahya bin Kubad bin Bermek ... Anuşirvan’a uzanır. Şemski/Şems bağlantısı buradan gelir (Şemsü’l-Melik unvanı).

Göç ve Yerleşim: Musul, Şam, Hakkâri, Cizre → Hoy (Azerbaycan), Nahçıvan, Çaldıran, Kotur vb. Osmanlı döneminde (1638-1655) bazı gruplar Erzincan, Tercan, Pasin’e iskân edildi. Evliya Çelebi Dunbuli Kalesi’ni (Urmiye yakınında) anlatır.

Dil Bağlantısı (Zazaca/Dımılîce)

Zazaca, Kuzeybatı İrani diller grubundadır. Sempozyumda (Ludwig Paul, Zülfü Selcan) Kürtçe’den ayrı ama akraba bir dil olarak ele alınır. Dunbuli/Dımıli adı ile Zaza self-identifikasyonu fonetik ve coğrafi (Dersim, Bingöl, Elazığ) olarak ilişkilendirilir.

Önemli Kişiler

• Emir Cafer bin İsa (Şemsü’l-Melik / Ebu Muzaffer): Şemski’nin önde gelen ismi, komutan ve âlim.
• Yahya bin Halid el-Bermekî: Abbasi veziri, neseb referansı.
• Emir Behlül (Hacı Bey): Safevî döneminde Hoy emiri.
• Necef Kuli Han (1713-1785): Nadir Şah döneminde etkili; Kaçar hanlığında rol oynadı.
• Abdurrezak Dunbeli: 19. yy. tarihçi, “Tarih-i Dunbuli” yazarı.
• Diğer beyler: Mansur Bey, Veli Bey, Kılıç Bey vb.

Dunbuliler Safevî-Osmanlı rekabetinde tampon rol üstlenmiş, mezhep değişiklikleri (Yezidî → Sünnî → kısmen Şii) yaşamıştır.

Kaynakça

1. Alanoğlu, Murat - Yücel, Muhammet. “Dımıli - Zaza Adı ve Tarihsel Gelişimi”. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu Bildiri Kitabı, Bingöl Üniversitesi Yayınları, Aralık 2011, ss. 313-326.
2. Şeref Han. Şerefname (II/II), Çev. Rıza Katı - Vedii İlmen, İstanbul 2010.
3. Evliyâ Çelebi. Seyahatnâme (IV. Kitap), Haz. Yücel Dağlı - Seyit Ali Kahraman, Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 305 Numaralı Yazma, İstanbul 2000.
4. Paul, Ludwig. “Die Herkunft und Stellung des Zazaki und das Verhältnis von Sprache zu Ethnie” / “Zazaca’nın Kökeni ve Konumu ve Etnik Kökeni ile Dilin İlişkisi”. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu Bildiri Kitabı, Bingöl Üniversitesi Yayınları, 2011, ss. 13-24 (Türkçe çeviri ss. 19-...).
5. Selcan, Zülfü. “Zaza Dili’nin Tarihi Gelişimi”. Aynı eser, ss. 111-...
6. Nadir Mirza. Tarikh ve Coghrafi-i Darus-Saltana, Tebriz 1373.
7. Kütükoğlu, Bekir. Osmanlı-İran Siyasi Münasebetleri (1578-1612), İstanbul 1993.
8. Orhonlu, Cengiz. Osmanlı İmparatorluğu’nda Aşiretlerin İskânı, İstanbul 1987.
9. Malmîsanıj. Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri, İstanbul 1996.
10. Abdurrezak Dunbeli. Negaarestane Dara, 1342 (Farsça).
11. Riyahi, Muhammad Emin. Tarih-i Hoy, Tahran 1372.
12. Barthold, V.V. “Bermekiler”. İslam Ansiklopedisi.

Ek Not: Bu derleme akademik üslupta hazırlanmış olup sempozyum bildirisinden doğrudan alıntı ve özetler içerir