Şemski Aşireti - Ezidi Cangîr Ağa İlişkisi Ve Zuquriyanların Van'dan Ermenistan'a Zorlu Göç Hikayesi

Soldan sağa: Şemskanlı Sadun Bey ve Cangîr Axa (1874-1943) - semskiler.blogspot.com

Zuquriyan eli Serhed'de çok meşhurdu ve en savaşçı el olarak tanınıyordu. Yer yurtları Van vilayetiydi ve özellikle Van Gölü'nün doğusunda, İran ve Osmanlı Devleti sınırında. Bergiri ve Ava Reş kazaları civarında Şewî, Lîvî, Şemsikî, Takorî, Muqurî, Milî, Heyderî gibi Sünni Müslüman Kürt aşiretleri yaşıyordu. Bunlar Ezidilere dostça bakmasa da bazen dostluk da yapıyorlardı. Tarih, Müslüman Kürtler ve Ezidilerin ortak düşmana karşı birleştiği örnekleri bilir.

Mehmed Xurşid Efendi Van bölgesi Kürt köyleri hakkında yazarken şöyle der: Heyderanli aşireti Erciş'te, Şewili aşireti Van kazası köylerinde, Lîdlî ve Milyanî aşiretleri Bergiri'de, Şikakî tayfesi Ebex'te yaşar. Ezidi tayfesi ise Qere-sûyê nahiyesinin boş yerlerinde konaklar.

Vanlı mültecilerin anlattığına göre Ezidi köyleri şunlardı: Çubuxlî, Hacelî, Dêrcemeda Jorîn, Dêrcemeda Jêrîn, Kanîsark, Çirax, Yarimqa, Qelecux, Şemsedîn, Welîcan, Mûç, Ûte, Anzav, Simtatoş, Kurzot, Pişîkkumbet, Hecîqijlax, Beşbarmak, Şîvekar ve diğerleri.

Pîr Reşîd Dağı aralarındaydı ve Ezidiler tarafından ziyaretgah kabul edilmişti.

Bazı köylerde Ezidi ve Müslümanlar birlikte yaşıyordu: Pişîkkumbet, Şîvekar, Kurzot, Simtatoş, Anzav gibi köyler Van Gölü'nün kuzey-batı kıyılarındaydı ve Kürt Şewî aşireti beglerinin elindeydi.

1912 Rus İstihbarat Belgelerine Göre Durum

1912'den yaklaşık 10-15 yıl sonra Rus İmparatorluğu istihbaratının ele geçirdiği ve şimdi arşivlerde korunan belgelerde artık birçok Ezidinin Bergiri'deki köylerini terk ettiği görülür. Belgede şöyle denir:

“Eskiden Ezidi köyleri Erçek ve Tîmar nahiyelerine düşüyordu. Bu Ezidiler ve Bergiri'den birçokları mecbur kaldı, bir kısmı Seray çevresine sürgün oldu, bir kısmı gizlice Kafkasya'ya gitti. O zaman (15 yıl önce) Seray çevresinde 275 Ezidi hane vardı, şimdi 400'den fazla var. Ama Bergiri'de Ezidiler sadece Pişîkkumbet, Ûte ve Anzav'da kaldı. Toplam 60-80 hane.”

Ezidilerin Van bölgesindeki liderliğini eski Simoyê Çeto (Simaîl Axa) ailesi yapıyordu. Reşan aşiretindendiler. Onun döneminde aşiretin yönetimi kötüye gitti ve Van bölgesi Ezidilerinin yönetimi Mendikan aşiretinden zengin Xeto'ya (Cangîr Axa'nın babası) geçti.

Xetîb Axa'nın Hikayesi

Van valisi Kürt beg Dirbas Xan aracılığıyla Ezidi liderlerine ferman gönderir. Görüşme için Xetîb Axa ve kardeşi Qubat çağrılır. Onlara Musul ve Şengal'deki Ezidi Mirinin ve Ezidilerin Ezidiliği bıraktığı söylenir ve diğer bölgelerdeki Ezidilerin de İslam'ı kabul etmesi istenir.

Ezidi ileri gelenleri Musul'a (Laliş'e) Şeyhler Mirinin yanına adam göndermeye karar verir. Heyet üç kişiden oluşur: Pîrê Behrî ailesinden Pîr Hecî ve iki mürid. Sivas valisi Firîk Paşa'dan izin almaları gerekir. Firîk Paşa İslam'ı kabul etmelerini ister. Pîr Hecî ve bir mürid reddeder ve Firîk Paşa'nın emriyle öldürülürler.

Bunu öğrenen Ezidiler Van valisiyle görüşmeye karar verir. Bu sefer Xetoyê Cango (Xetîb Axa) ve kardeşi Qubat giderler. Evde sadece valinin eşi Cazê Xanim ve oğlu vardır. Xeto çocuğun başındaki fesi altınla doldurur ve “Bu kardeşinin sana hediyesidir” der. Cazê Xanim sebebini sorar, her şeyi anlatırlar ve o da kocasını yola getireceğine söz verir. Öyle de olur, vali Ezidilere zulmü durdurur.

Bu olaylardan sonra Xetîb Axa Van Ezidilerinin reisi olur. Xetîb Axa'nın soyu İran'dan gelir. Dedesi Bişar Paşa, Hamza Beg'in soyundan biriydi ve İran yönetimi tarafından idam edilmişti. Sonra mecburen Ava Reş bölgesindeki Ezidilerin yanına geçmişlerdi. Bu olay 1820'li yıllarda olmuştu.

Cangîr Axa Dönemi ve Göç

19. yüzyıl sonlarında Xetîb Axa'nın oğlu Cangîr Axa (1874 doğumlu) Ezidilerin liderliğini alır. Onun liderliğinde atalarının yurdunu terk edip Rus Çarlığı topraklarına yerleşmek zorunda kalırlar.

Xetîb Axa öldüğünde eski dostu Takorî aşiretinden Hisên Beg malına göz diker. Genç Cangîr Axa buna engel olur. Cangîr Axa reisi olur olmaz adamlarını silahlandırmaya ve silahlı birlikler kurmaya başlar.

Cangîr Axa, Şemsikan aşiretinden Salehane köyünde yaşayan Sedûn Beg ile dosttu. Müslüman Şemsikan aşireti hep Ezidilerin yanında yer almıştı. Diğer Müslüman aşiretler Ezidilere karşı birleştiğinde Şemsikanlar birleşmezdi.

1914'te Ezidi liderleri kuzeye, Çuxûr Ovası'na gitmeye karar verirler. Ekim Devrimi 1917 ve Brest-Litovsk Antlaşması ile Rus askerleri çekilince Ezidiler de çekilir. Mart 1918'de Dîyadîn'i bırakıp Îdir'e, oradan Surmelî Ovası'na, Qereqel köprüsünden geçip Aparan'a giderler. Orada Ermenilere ulaşır ve birlikte Türkleri püskürtmek için anlaşırlar. Cangîr Axa Ermeni komutanlar Andranik Ozanyan (Andranik Paşa) ve diğerlerinin yakın dostu olur.

Serdarabad ve Baş-Aparan Savaşları (Mayıs 1918)

Serdarabad Savaşı'nda Ermeni ve Ezidiler cesurca işgalcilere karşı savaştı. Dört binden fazla savunucunun içinde yedi yüz Ezidi süvarisi vardı. Baş-Aparan'da da birlikte savaştılar.

1922'de Ermenistan ve Gürcistan Sovyet oldu ve Ezidiler diğer milletlerle birlikte komünizmin inşasına katıldı. Sovyet Ezidileri için okuma, gelişme açısından birçok iyi imkan doğdu.

1930'larda Cangîr Axa da bir axa ve Ermeni milliyetçi Daşnaktsutyun partisinin dostu olarak baskıya uğradı. 1937'de sürgün edildi ve 1943'te Rusya'daki Saratov şehri kalesinde vefat etti. 1959'da itibarı iade edildi.

29 Temmuz 2004'te Erivan'da Ermeni milletinin dostlarının heykelleri kondu ve onlar arasında Cangîr Axa'nın heykeli de yerini aldı.

---

P.S. - Aile Bilgisi: Cangîr Axa'nın babası Xetîb Axa iki kez evlenmişti. İlk eşi Gulê, Ûtê köyünden Reşan aşiretinden Babasîyê Reso'nun ailesindendi. Oğulları: Cangîr, Nûrî, Reşîd (Eşo). İkinci eşi Cewer, Kok Axa'nın ailesindendi. Oğlu Seîd idi. Cangîr Axa'nın ilk eşi Almast, Simoyê Çeto ailesinden Tefûr Axa'nın kızıydı.

Kaynakça ve Arşiv Belgeleri

1. Mehmed Xurşîd Efendi, Van Vilayeti Aşiretleri Hakkında Rapor, Osmanlı Dahiliye Nezareti Arşivi.
2. Mela Mehmûdê Bazidî, Kürt Aşiretleri ve Ezidiler el yazmaları.
3. V. Maêvskî, Van Vilayeti - Askeri ve İstatistiki Tetkik, Tiflis, 1904.
4. Rusya İmparatorluğu Van Konsolosluğu Raporları, RGVIA (Rus Devlet Askeri Tarih Arşivi), Fon 400, 1912 tarihli istihbarat belgesi: "Seray çevresinde 400'den fazla Ezidi hanesi".
5. Rus Konsolos Yardımcısı Akimoviç Raporları, Van 1913 - Çubuxlî ve Êzdîxanê köylerinin satışı meselesi.
6. Ahmedê Şewêş Mîrazî, Bîranînên Min (Anılarım) - Tûtek ve Remequlî Savaşları hakkında.
7. A. Tûrşyan, Serdarabad Savaşı'ndaki Kahramanlık (Mêrxasîya di şerê Serdaravê de), Erivan.
8. Ebdurezaq Bedirxan'ın Hatıratı - Hamidiye Alay Komutanlarının Rus tarafına geçme mektupları (General Nazarbekov, Çernorubov).
9. Sovyet Arşivleri, 1937-1943 Sürgün Belgeleri - Jhangir Agha'nın Saratov Kalesi'ndeki vefatı ve 1959'da iade-i itibarı.
10. Laliş Dergisi, Sayı 32-33, "Cangîr-axa – serwêrê êzdiyên êla zuquryan bû", Pîr Dîma - Orijinal Kürtçe Araştırma Metni.
11. Saha Araştırması: Van'dan göç etmiş Ezidi ailelerin (Çubuxlî, Yarimqa, Qelecux, Anzav vb.) sözlü anlatımları.

Not: Bu çeviri, 15 yıldır araştırmacının elinde bulunan Laliş dergisi Kürtçe metninin tam tercümesidir. Çeviri: semskiler.blogspot.com