Van ve çevresinde yaşayan Şemskiler (Şemsikanlılar), Doğu Anadolu’nun köklü aşiretlerinden biridir. Özellikle Hamza Begi kolu, Begzade (Beyzade) unvanıyla tanınır ve Van’ın merkez, Özalp, Saray, Muradiye, Çaldıran, Gürpınar ve Erciş ilçelerinde yoğunlaşmıştır. Bu kol, İran’ın Hoy (Xoy), Salmas, Makü ve Urmiye bölgelerindeki akrabalarıyla da yakın bağlar sürdürmektedir.
Göç ve Tarihî Köken
Şemskilerin Hamza Begi kolu, tahmini 1550’li yıllarda Mardin’in Derik (Beriye), Arabi Dağı çevresi ve Ömerli taraflarından Van bölgesine göç etmiştir. Bu göç sırasında Mir-i Miran (Beylerbeyi) unvanıyla anılan Hamza Beg liderliğinde hareket etmişlerdir. Göç sonrası “Hamza Begi Şemskileri” adını alarak bölgede yerleşmişlerdir. Ağrı ve diğer bölgelerdeki Şemskilerle de yakın akrabalık ilişkileri devam etmektedir.
Van ve Özalp (Saray) Bölgesi Şemskileri
Şemskilerin önemli bir kısmı Van merkez ve Özalp (eski Saray) ilçesine bağlı köylerde yaşamaktadır: Karahisar, Keçikayası, Kapıköy, Çakmak, Koçbaşı, Turan, Kekikdüzü, Sugeçer ve civar köyleri.
Bu bölgenin en bilinen şahsiyetleri arasında Dırbas Xan (Dırbas Ağa) ve oğlu Sadun Bey yer alır. Sadun Bey, Hamidiye Alayları döneminde önemli rol oynamış, Özalp bölgesinde etkili bir lider olmuştur. Mustafa Ağa (Mustafa Basut) da bölgenin tanınmış isimlerindendir. Ömer Xan’ın torunları olan Karakoç ailesi ise Mala Paşa Beg ailesine mensuptur ve Van’ın Lim (Karakoç) köyü kökenlidir.
Çaldıran Şemskileri ve Kedali Ailesi
Çaldıran’da yaşayan Şemskiler genellikle Siyari Babık koluna mensuptur. Ekseriyetinin soyadı Kedali’dir. Rivayete göre bu isim, Hamza Begi Şemskilerinden Dırbas Xan’ın çağdaşı Mıste Cendek’in kardeşi Resul’un vefatından sonra eşi Hewé (Havva) Hanım’ın “Ez bi keda xwe zaroka mezin dikim” (Kendi emeğimle çocuklarımı büyüteceğim) diyerek yeniden evlenmeyi reddetmesinden kaynaklanmaktadır.
Kedali ailesi Çaldıran’ın yanı sıra Van merkez, Eskişehir, Adapazarı, Bulanık (Tırtop ve Xoşgeldi köyleri) ve Taşlıçay’da da yaşamaktadır.
Muradiye ve Hoşap’tan Göç
Hoşap’ın Belkiş köyünden yaklaşık 1720 yıllarında Muradiye’ye göç eden Şemskiler şu köylerde yerleşmiştir:
- Quç (Kuşçu)
- Rahmin (Doğangün)
- Pisolan
- Ağçut (Mıste Cendek soyundan aileler bulunur)
Quç köyündekiler Mala Memed Ağa (Mala Mıhemedê Şewêş) olarak bilinir. Rahmin köyündekilerin soyadı Erkeker’dir. Bu aileye Arabi Şemskileri denilmektedir. Muradiye’deki Arabi ve Ömeri Şemskileriyle bağlantıları tam olarak netleşmemiştir.
Muradiye Arabilerinin nüfusu yaklaşık 400 kişi civarındadır. Hacı Mustafa Sevimli’nin aktardığına göre bu aileler Mardin’den değil, Batman ve Siirt üzerinden gelmiştir. Irak kökenli olmaları nedeniyle “Arabi” unvanını aldıkları rivayet edilir. Hoşap’ın Belkeş köyünde kalan akrabaları Mala Hacı Abdi (soyadı Karabulut) olarak bilinir.
Muradiye’nin Rahmin köyünde yaşayan Mala Hacı Abdullah Ekerer ailesi ise doğrudan kendilerini Şemski olarak tanımlar ve Arabi kolundan ayrılır.
Değerlendirme
Van Şemskileri (Hamza Begi kolu), Osmanlı döneminde Hamidiye Alayları’na katılımı, aşiretler arası ilişkileri ve Cumhuriyet sonrası sosyo-kültürel devamlılığıyla Doğu Anadolu tarihinin önemli bir parçasını oluşturur. Göç hareketleri, yerel liderlik yapıları ve İran sınırıyla olan bağlar, aşiretin çok katmanlı tarihini yansıtmaktadır.
Not: Bu bilgiler aile ve aşiret içi şifahi anlatılara, yerel tarihî rivayetlere dayanmaktadır. Kesinleştirmek için arşiv belgeleri ve akademik saha çalışmaları gerekmektedir.
Kaynakça
- Aile ve aşiret mensuplarından derlenen şifahi anlatılar (Necdet Basut, Hacı Mustafa Sevimli, Cafer Karakoç ve diğerleri).
- Yerel tarihî rivayetler ve Van-Özalp bölge monografileri.
- Hamidiye Alayları dönemi arşiv kayıtları (ikincil kaynaklar).
- TDV İslâm Ansiklopedisi ve Doğu Anadolu aşiretleri üzerine akademik çalışmalar.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder